Czas i miejsce akcji
Akcja powieści Josteina Gaardera toczy się wiosną i latem 1990 roku na dwóch przenikających się płaszczyznach rzeczywistości. Pierwszą z nich jest świat piętnastoletniej Zofii Amundsen, mieszkającej w typowym norweskim miasteczku. Drugą warstwę stanowi nadmorskie Lillesand, gdzie Hilde Møller Knag czyta przysłany z Libanu maszynopis, w którym zapisano losy Zofii.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Świat Zofii – norweska prowincja
Zofia Amundsen mieszka w nienazwanym norweskim miasteczku. Jej dom otacza duży ogród, za którym rozciąga się gęsty las. To właśnie w przydomowej skrzynce pocztowej dziewczyna znajduje pierwsze zagadkowe listy od nieznanego nadawcy. Z czasem akcja przenosi się do opuszczonej chaty w lesie oraz do skromnego, wypełnionego książkami mieszkania Alberta Knoxa.
Lekcje filozofii odbywają się w zamkniętych, odizolowanych przestrzeniach. Ogród i leśna chata pełnią funkcję miejsca inicjacjiProces przejścia, w którym bohater zdobywa nową wiedzę lub doświadczenie, zmieniające jego postrzeganie świata.. Oddzielają bezpieczną codzienność od wielkich pytań o naturę wszechświata.
Akcja tej warstwy obejmuje kilka tygodni przed 15 czerwca 1990 roku – dniem piętnastych urodzin bohaterki. Powieść ukazała się w 1991 roku. Jostein Gaarder osadził fabułę w teraźniejszości, aby filozoficzne rozważania brzmiały dla czytelnika maksymalnie aktualnie.
Lillesand i Liban – rzeczywistość nadrzędna
W połowie książki perspektywa ulega drastycznej zmianie. Poznajemy Hilde Møller Knag, która mieszka w prawdziwym norweskim miasteczku nad morzem – Lillesand. Jej ojciec, Albert Knag, stacjonuje w Libanie jako obserwator ONZŻołnierz sił pokojowych Organizacji Narodów Zjednoczonych, monitorujący strefy konfliktów zbrojnych.. Mężczyzna przesyła córce niezwykły prezent urodzinowy. To gruby segregator z zapisaną historią Zofii i Alberta.
Lillesand staje się punktem zakotwiczenia w wyższej rzeczywistości. Świat Zofii okazuje się jedynie literacką fikcją, stworzoną przez majora Knaga na potrzeby edukacji własnej córki. W tym momencie Lillesand nabiera ciężaru ontologicznegoDział filozofii badający strukturę rzeczywistości i to, co obiektywnie istnieje. – staje się prawdziwym światem, z perspektywy którego Norwegia Zofii to tylko iluzja.
Zabieg umieszczenia jednej opowieści wewnątrz drugiej nazywa się kompozycją szkatułkowąBudowa utworu polegająca na wprowadzaniu kolejnych opowiadań wewnątrz opowiadania głównego.. Gaarder wykorzystuje tę technikę, aby w praktyce pokazać czytelnikowi, jak działają skomplikowane koncepcje filozoficzne, na przykład idee George'a BerkeleyaIrlandzki filozof z XVIII wieku, twórca idealizmu subiektywnego głoszącego, że rzeczy istnieją tylko wtedy, gdy są postrzegane. o tym, że świat istnieje wyłącznie w umyśle Boga.
Dwa wymiary czasu
Czas w obu warstwach płynie w zupełnie innym rytmie. W świecie Zofii kurs filozofii zajmuje kilka wiosennych tygodni. W rzeczywistości Hilde dominuje czas lektury. Dziewczyna czyta maszynopis ojca, przez co jej teraźniejszość nakłada się na wydarzenia z życia Zofii.
Zbliżające się urodziny obu bohaterek – przypadające dokładnie tego samego dnia – budują napięcie i prowadzą do nieuniknionej konfrontacji tych dwóch wymiarów. Gaarder zmusza nas do refleksji: skoro Zofia jest postacią z powieści, to czym różni się jej sytuacja od naszej?
Przestrzeń jako narzędzie filozoficzne
Miejsca w powieści ściśle wiążą się z poznawanymi epokami. Im głębiej Zofia wchodzi w historię myśli ludzkiej, tym bardziej jej otoczenie traci cechy realistyczne. Zaczynają się w nim dziać rzeczy absurdalne, zaprzeczające prawom fizyki.
Finałowa scena to wielkie przyjęcie w ogrodzie Zofii. To właśnie tam dochodzi do ostatecznego buntu postaci. Zofia i Alberto uciekają z kart książki majora Knaga. Przenikają do świata Hilde jako niewidzialne duchy.
W tym momencie zaciera się granica między geograficznymi lokacjami. Zamiast konkretnego miejsca na mapie, Gaarder zostawia nas z metafikcjąGatunek lub chwyt literacki, w którym utwór ujawnia swoją własną fikcyjność i proces powstawania. i pytaniem o to, czy jakakolwiek przestrzeń jest obiektywnie prawdziwa.