Problematyka „Ziemi, planety ludzi”

Praca pilota a sens ludzkiego życia

W książce podążamy za autorem podczas jego powietrznych przygód związanych z pracą dla Towarzystwa Latécoère i AéropostaleFrancuskie linie lotnicze z lat 20. i 30. XX wieku, pionierzy międzykontynentalnej poczty lotniczej.. W tamtych czasach silniki maszyn latających bywały skrajnie zawodne. Każdy lot stanowił wyprawę w nieznane, nierzadko z tragicznym finałem. Ziemia, planeta ludzi to opowieść o lataniu, ale przede wszystkim o ludzkiej niezłomności. Książka przybiera formę współczesnego moralitetuUtwór o charakterze pouczającym, ukazujący losy bohatera zmagającego się z uniwersalnymi problemami etycznymi., w którym pisarz z wiarą i podziwem patrzy na człowieka.

Zrodzone z osobistych doświadczeń autora dzieło traktuje o istotnych dla człowieka sprawach: sensie życia i śmierci, etyce zawodowej, poczuciu przynależności do Ziemi i odpowiedzialności za nią, właściwych relacjach międzyludzkich, zagrożeniach płynących z postępu cywilizacyjnego.

Odpowiedzialność jako fundament człowieczeństwa

Odpowiedzialność za siebie, innych i planetę to oś konstrukcyjna całego utworu. Saint-Exupéry właśnie w tej postawie upatrywał istoty człowieczeństwa. Definiował ją wprost:

Być człowiekiem to właśnie być odpowiedzialnym. To znać uczucie wstydu w obliczu nędzy, nawet tej nędzy, której nie jesteśmy winni. To odczuwać dumę ze zwycięstwa odniesionego przez kolegów. To czuć, kładąc swoją cegłę, że się bierze udział w budowaniu świata.

Żywym wcieleniem tej idei jest Henri Guillaumet. Po katastrofie samolotu w Andach myślał przede wszystkim o żonie i sytuacji, w jakiej znalazłaby się po jego śmierci. Niestrudzony pilot przez siedem dni i nocy szedł przed siebie w czterdziestostopniowym mrozie. Gdy wreszcie go odnaleziono, wypowiedział słynne zdanie: Tego, co zrobiłem, możesz mi wierzyć, nie zrobiłoby nigdy żadne zwierzę. Bije z niego duma z bycia człowiekiem wytrwałym i mężnym.

Humanizm w cieniu nadciągającej wojny

Dzieło ujrzało światło dzienne na kilka miesięcy przed wybuchem II wojny światowej. Europa przeczuwała już upadek dotychczasowych wartości. Mimo to humanizmPostawa intelektualna i moralna stawiająca człowieka, jego godność i rozwój w centrum zainteresowania. francuskiego pisarza pozostaje niewzruszony. Autor stawia człowieka na czele wszystkich stworzeń, wierząc w jego zdolność do przekraczania własnej natury. Ekstremalne warunki na pustyni czy w górach można przetrwać, mobilizując siły myślą o bliskich i ufając w ostateczny ratunek.

Hanna Bocheńska trafnie podsumowuje ten aspekt twórczości pisarza:

O czym pisze Saint-Exupéry? Pisze, na pewno, o życiu i śmierci, odwadze i strachu, o ludzkiej samotności i ludzkiej przyjaźni, o miłości, solidarności i braterstwie. Pisze o człowieku. Zmusza czytelnika do spojrzenia w głąb siebie. Antoine de Saint-Exupéry – to wielki wizjonerCzłowiek obdarzony niezwykłą wyobraźnią, potrafiący przewidzieć przyszłe zjawiska społeczne lub technologiczne. współczesnych czasów, pisarz, który w ciągu swego krótkiego, czterdziestoczteroletniego życia podjął próbę ocalenia człowieka XX wieku, człowieka zachłyśniętego postępem techniki i cywilizacji. (...) Należał do tych twórców, którzy literaturę traktują jako posłannictwo i jako świadome branie odpowiedzialności za los człowieka.

Pisarz wiele miejsca poświęca ludzkiej solidarności. Piloci darzyli ogromnym szacunkiem prostych ludzi, gotowych nieść im pomoc. Przykładem jest małżeństwo z farmy pod Lorcą, o którym autor pisze, że gotowi byli zawsze, niczym latarnicy, nieść pomoc ludziom pod swoim rozgwieżdżonym niebem. Podobny hołd oddaje arabskiemu koczownikowiCzłonek plemienia wędrownego, nieposiadającego stałego miejsca zamieszkania, przemieszczającego się w poszukiwaniu pastwisk lub wody., który uratował go na Saharze. W obliczu śmierci na pustyni znikają różnice rasowe i językowe, zostaje tylko człowiek ratujący drugiego człowieka.

Krytyka cywilizacji i „zamordowany Mozart”

Książka stanowi wyraźną przestrogę przed bezmyślnym poddaniem się nowoczesności. Dobra materialne i technologia mają służyć człowiekowi, a nie odwrotnie. Saint-Exupéry dostrzegał, że ślepy postęp niesie ze sobą alienacjęPoczucie wyobcowania, utrata więzi ze społeczeństwem, własną pracą lub samym sobą. i niszczy więzi międzyludzkie. Ratunkiem są relacje rodzinne, przyjacielskie oraz traktowanie pracy z szacunkiem. Z tego powodu autora często określa się mianem prekursora komunitaryzmuNurt filozoficzny akcentujący znaczenie wspólnoty w kształtowaniu tożsamości i moralności jednostki., definiującego jednostkę poprzez jej udział we wspólnocie.

Utwór porusza również bolesne problemy społeczne i polityczne. Pisarz staje w obronie polskich robotników, którzy na mocy prawa padli ofiarą deportacjiPrzymusowe przesiedlenie osoby lub grupy osób, najczęściej na polecenie władz państwowych. z Francji do ojczyzny. Obserwując stłoczonych w pociągu emigrantów, dostrzegał wyzysk i niesprawiedliwość. Pisał o nich jako o ludziach odartych z godności, rzucanych jak pakunki z jednego krańca Europy na drugi. Najbardziej przerażał go widok zaniedbanych dzieci. To właśnie wtedy sformułował słynną myśl, że w każdym z tych ludzi został Mozart zamordowany. Mozart symbolizuje tu utracony potencjał, wewnętrzne piękno i zdeptaną wrażliwość, na rozwój których ci ludzie nigdy nie dostali szansy.

Potęga natury i znaczenie tytułu

Znaczną część dzieła zajmuje obraz natury – potężnej, zachwycającej, ale i śmiertelnie niebezpiecznej. Ziemia dostarcza lotnikom zapierających dech w piersiach widoków, będąc jednocześnie ich najgroźniejszym przeciwnikiem. Z perspektywy chmur wyraźnie widać, że nasza planeta wymaga troski. W samym tytule kryje się głębokie przesłanie: ludzie są nierozerwalną częścią planety i ponoszą za nią pełną odpowiedzialność. O absolutnej zależności człowieka od sił przyrody świadczy poetycki fragment poświęcony wodzie:

Wodo, nie masz ani smaku, ani koloru, ani zapachu, nie można ciebie opisać, pije się ciebie nie znając ciebie. Nie jesteś niezbędna do życia jesteś samym życiem. Obdarzasz nas rozkoszą, której niepodobna pojąć samymi zmysłami. (...) Czysta, nie zgodzisz się na żadną mieszaninę, nieskazitelna, nie zniesiesz żadnego fałszerstwa, jesteś zazdrosnym bóstwem...

Polańczyk trafnie podsumowuje przesłanie utworu, zauważając, że pisarz zespala elementy etyki laickiejSystem moralny oparty na rozumie i doświadczeniu ludzkim, niezależny od nakazów religijnych. i chrześcijańskiej. Promuje wartości duchowe: miłość, poświęcenie, równość kultur i tolerancję. To one budują prawdziwe człowieczeństwo, ocalają to, co najcenniejsze, i prowadzą do autentycznego zbliżenia między ludźmi.