Geneza, gatunek i kompozycja utworu
Mikołaj Rej wydał „Żywot człowieka poczciwego” w 1568 roku jako kluczową część obszernego zbioru zatytułowanego „Źwierciadło”. Utwór ten jest klasycznym przykładem literatury parenetycznej, w którym autor kreśli wzór idealnego szlachcica-ziemianina. Kompozycja dzieła opiera się na logicznym podziale ludzkiego życia na trzy naturalne etapy: młodość, wiek dojrzały oraz starość.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Geneza i miejsce w „Źwierciadle”
Mikołaj Rej opublikował „Żywot człowieka poczciwego” w 1568 roku. Miał wtedy ponad sześćdziesiąt lat i ogromne doświadczenie polityczne oraz gospodarskie. Traktat pisał człowiek, który ziemiańskie życie znał z praktyki. Rej zarządzał majątkami, zasiadał w sejmie i obserwował szlachtę od środka. Dzieło zyskało dzięki temu autentyczny ton. Autor nie poucza z pozycji oderwanego od rzeczywistości teoretyka, lecz dzieli się własnym doświadczeniem.
Tekst nie funkcjonuje jako samodzielny utwór. Stanowi pierwszą i najobszerniejszą część zbioru „Źwierciadło albo kształt, w którym każdy stan snadnie się może swym sprawom jako we źwierciadle przypatrzyć”. Całość ukazała się w Krakowie w oficynieDawny zakład drukarski, często połączony z wydawnictwem i księgarnią. Macieja Wirzbięty. Ten drukarz był blisko związany ze środowiskiem protestanckim. Sam Rej był zagorzałym kalwinistąJeden z głównych nurtów protestantyzmu, popularny wśród polskiej szlachty w XVI wieku..
Zbiór obejmuje trzy główne elementy. Obok traktatu o człowieku poczciwym znalazł się tam poemat „Wizerunk własny żywota człowieka poczciwego” z 1558 roku oraz „Apoftegmata”, czyli zbiór anegdot. Rej stworzył w ten sposób kompletną propozycję lektury dla szlachty. Odbiorca otrzymywał w jednej księdze wzorzec do naśladowania i zestaw życiowych mądrości.
Literatura parenetyczna – wzór do naśladowania
Termin wywodzi się od greckiego słowa parainesis, oznaczającego radę lub zachętę. Literatura parenetycznaDział literatury dydaktycznej, którego celem jest kształtowanie postaw poprzez ukazywanie wzorów do naśladowania. skupia się na przedstawieniu konkretnego wzoru osobowego. Czytelnik ma rozpoznać ten ideał jako godny naśladowania. Nie znajdziemy tu wartkiej fabuły ani psychologicznego portretu jednostki. Liczy się uniwersalny model postępowania.
Tradycja gatunku sięga starożytności. Ksenofont w „Ekonomiku” opisywał wzorowego gospodarza, a Cyceron w „De officiis” kreślił ideał człowieka publicznego. Rej świadomie czerpie z tego nurtu, ale przenosi go w polskie realia XVI wieku. Jego bohater to nie antyczny heros. To szlachcic-ziemianin, który dba o majątek, wychowuje dzieci i spokojnie starzeje się na wsi.
W epoce renesansu konkurowały ze sobą dwa modele życia. Włoch Baldassare Castiglione w „Dworzaninie” promował ideał wykształconego bywalca salonów. Rej w opozycji do tego stworzył wzorzec homo rusticus – człowieka wsi, który unika zgiełku dworu i politycznych intryg, znajdując szczęście w pracy na własnej ziemi.
Traktat Reja różni się od moralizatorskiego kazania. Pisarz nie straszy piekłem i nie grozi karą za grzechy. Zamiast tego opisuje uroki cnotliwego życia. Jego retoryka ma charakter epikurejskiFilozofia antyczna upatrująca szczęścia w braku cierpienia, spokoju ducha i rozumnym korzystaniu z przyjemności.. Przekonuje, że uczciwość po prostu się opłaca, bo przynosi wewnętrzny spokój i radość.
Kompozycja – trzy etapy jednego życia
Struktura utworu opiera się na logicznym podziale. Rej zamknął traktat w trzech księgach. Każda z nich odpowiada innemu etapowi ludzkiego życia. Taki schemat nawiązuje do antycznych traktatów o wychowaniu, ale zyskuje tu typowo szlachecki charakter.
Księga pierwsza – młodość
Pierwsza część skupia się na wychowaniu młodego szlachcica. Rej omawia obowiązki rodziców, właściwe ćwiczenia ciała i naukę cnoty. Nie traktuje młodości jako czasu beztroskiej zabawy. To fundament przyszłego życia, moment, w którym kształtuje się charakter człowieka. Błędy popełnione na tym etapie rzutują na całą przyszłość.
Księga druga – dojrzałość
To najważniejszy fragment całego traktatu. Autor szczegółowo opisuje tu życie ziemianina. Obejmuje ono gospodarkę, małżeństwo, relacje z sąsiadami i udział w życiu publicznym. Czytelnik śledzi rytm pór roku, pracę na roli i obowiązki pana wobec poddanych. Ta księga najpełniej realizuje ideał człowieka żyjącego w zgodzie z naturalnym porządkiem.
Księga trzecia – starość
Ostatnia część przybiera formę medytacji nad przemijaniem. Rej rysuje obraz starca, który z pogodą ducha podsumowuje swoje życie. Przekazuje majątek potomkom i przygotowuje się na śmierć bez lęku. Widać tu silne wpływy stoicyzmuAntyczna szkoła filozoficzna zalecająca dystans do emocji, rygoryzm moralny i akceptację losu.. Pisarz czerpie z myśli Seneki i Cycerona, ubierając je w polskie realia.
Język i styl – ojczyzna słów polskich
Rej napisał „Żywot” prozą. Wcześniejszy „Wizerunk” miał formę poematu, ale do poradnika życiowego proza pasowała znacznie lepiej. Zapewniała bezpośredniość i przypominała swobodną rozmowę. Język utworu jest żywy, pełen przysłów i humoru sytuacyjnego. Pisarz chętnie sięga po porównania zaczerpnięte z codziennego życia na wsi.
Dzięki temu stylowi późniejsi badacze literatury, tacy jak Aleksander Brückner czy Julian Krzyżanowski, uznali Reja za twórcę polskiej prozy artystycznej. Pisarz konsekwentnie omijał łacinę, która w XVI wieku wciąż dominowała w poważnym piśmiennictwie.
A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają.
Choć to słynne zdanie pochodzi z innego utworu Reja, idealnie oddaje postawę autora. Rej pisał po polsku, dla Polaków i o polskim życiu. W 1568 roku był to wciąż odważny i nowoczesny gest.