Mikołaj Rej – biografia ojca literatury polskiej
Mikołaj Rej to pierwszy polski twórca, który programowo zrezygnował z łaciny na rzecz języka narodowego. Jego biografia obejmuje aktywność polityczną, zaangażowanie w ruch reformacyjny oraz stworzenie fundamentów literatury ziemiańskiej. Najważniejsze dzieło pisarza, „Żywot człowieka poczciwego”, ukształtowało wzorzec idealnego szlachcica na kolejne stulecia.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Wczesne życie i edukacja
Mikołaj Rej przyszedł na świat 4 lutego 1505 roku w Żurawnie na Rusi Czerwonej. Pochodził ze średniozamożnej rodziny szlacheckiej. Ojciec, Stanisław Rej, próbował zapewnić synowi solidne wykształcenie. Posłał go do szkół we Lwowie i Skalbmierzu, a ostatecznie na Akademię KrakowskąNajstarsza polska uczelnia, założona w 1364 roku, dzisiejszy Uniwersytet Jagielloński.. Żadnej z tych placówek młody Mikołaj nie ukończył. Sam z dystansem przyznawał, że szkolne ławy go nudziły.
Prawdziwą szkołę życia i ogłady zyskał dopiero na dworze Andrzeja Tęczyńskiego w Sandomierzu. Tam chłonął kulturę humanistycznąPrąd umysłowy epoki renesansu, stawiający w centrum zainteresowania człowieka, jego rozum i wszechstronny rozwój., dyskutował o polityce i czytał. Dworskie środowisko ukształtowało jego warsztat pisarski skuteczniej niż uniwersyteckie wykłady.
Debiut i pierwsze dzieła
Literacka kariera Reja wystartowała w 1543 roku. Wydał wtedy „Krótką rozprawę między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem”. To ostry dialog satyryczny. Przedstawiciele trzech stanów wytykają sobie nawzajem błędy, obnażając korupcję, chciwość kleru i chaos w państwie.
Rej napisał ten tekst po polsku. W połowie XVI wieku, gdy elity wciąż komunikowały się po łacinie, był to manifest. Pisarz celował w konkretnego odbiorcę – polską szlachtę. Chciał ją edukować i bawić w języku, który rozumiała najlepiej.
Rok 1543 to data przełomowa dla polskiej nauki i kultury. W tym samym czasie ukazało się epokowe dzieło Mikołaja Kopernika „O obrotach sfer niebieskich” oraz zmarł Klemens Janicki, wybitny poeta polsko-łaciński.
Dojrzałość twórcza
Największe triumfy literackie Rej święcił między 1545 a 1568 rokiem. W 1545 roku opublikował „Żywot Józefa z pokolenia żydowskiego” – dramat biblijny o mocnym zabarwieniu moralizatorskim. Z kolei w 1558 roku ukazał się „Wizerunk własny żywota człowieka poczciwego”. Ten alegoryczny poemat o poszukiwaniu mądrości opierał się na dziele włoskiego poety PalingeniuszaWłoski poeta renesansowy, autor popularnego w całej Europie poematu filozoficznego „Zodiacus vitae”..
Szczytowym osiągnięciem pisarza pozostaje „Żywot człowieka poczciwego” z 1568 roku, stanowiący część obszernego „Zwierciadła”. Rej stworzył w nim wzorzec życia szlachcica-ziemianina. Bohater traktatu żyje w harmonii z naturą, rytmem pór roku i cyklem prac polowych. Przechodzi przez kolejne etapy egzystencji: od dzieciństwa, przez młodość i wiek dojrzały, aż po spokojną starość. Autor zręcznie połączył tu elementy filozofii stoickiejStarożytna filozofia zalecająca zachowanie spokoju wewnętrznego niezależnie od okoliczności zewnętrznych. i epikurejskiejKierunek filozoficzny uznający dążenie do umiarkowanej przyjemności i unikanie cierpienia za cel życia..
W dorobku twórcy znajduje się również „Postylla” (1557) – zbiór kazań, który zyskał ogromną popularność wśród polskich protestantów. Rej pisał też krótsze formy, w tym zbiór epigramatów znany jako „Figliki”.
Kontekst historyczny
Twórczość Reja przypada na złoty wiek Rzeczypospolitej. Rządzili wówczas Zygmunt I Stary i Zygmunt August. Rozwijała się kultura renesansowa, rosło znaczenie sejmów, a przez Europę przetaczała się reformacjaRuch religijno-społeczny w XVI-wiecznej Europie, który doprowadził do rozłamu w Kościele katolickim i powstania protestantyzmu.. W latach 40. XVI wieku pisarz przeszedł na kalwinizm. Szybko stał się jednym z najgłośniejszych propagatorów tego wyznania w kraju.
Jego religijne zaangażowanie ściśle wiązało się z polityką. Szlachta masowo popierała ruchy protestanckie, traktując je jako narzędzie do ograniczenia wpływów i majątków Kościoła katolickiego. Rej wielokrotnie posłował na sejm. Doskonale rozumiał nastroje społeczne. Wiedział, że głoszenie kazań po polsku to akt o znaczeniu narodowym. Choć zmarł przed uchwaleniem konfederacji warszawskiejAkt prawny z 1573 roku gwarantujący w Rzeczypospolitej bezwarunkową tolerancję religijną. w 1573 roku, jego teksty przygotowały grunt pod ten akt tolerancji.
Spuścizna i znaczenie
Mikołaj Rej zmarł jesienią 1569 roku. Został pochowany prawdopodobnie w Rejowcu – miasteczku, które sam założył. Zostawił po sobie spory majątek i pokaźną bibliotekę tekstów napisanych wyłącznie w języku ojczystym.
To jemu zawdzięczamy najsłynniejszy cytat polskiego renesansu:
A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają.
Dwuwiersz ten, spopularyzowany m.in. dzięki zbiorowi „Zwierzyniec”, stał się manifestem niezależności kulturowej.
Jan Kochanowski pisał po polsku z większym kunsztem, ale to Rej przetarł szlak. Wprowadził do literatury codzienność szlacheckiego dworku. Bez jego twórczości trudno wyobrazić sobie późniejsze pamiętniki Jana Chryzostoma Paska, sarmacką poezję Wacława Potockiego czy wreszcie „Pana Tadeusza”. Tytuł „ojca literatury polskiej” przylgnął do niego na stałe. Jako pierwszy z taką determinacją udowodnił, że polszczyzna potrafi udźwignąć każdy temat.