Chłopi - streszczenie krótkie i szczegółowe

Streszczenie w pigułce

Akcja rozpoczyna się jesienią w LipcachFikcyjna wieś wzorowana na rzeczywistych Lipcach (obecnie Lipce Reymontowskie), w której toczy się akcja powieści.. Najbogatszy we wsi gospodarz, Maciej Boryna, po śmierci drugiej żony decyduje się na małżeństwo z najpiękniejszą dziewczyną w okolicy – Jagną Paczesiówną. Wywołuje to wściekłość jego syna, Antka, który sam ma z Jagną potajemny romans i czuje się oszukany w kwestii podziału majątku. Po ostrej kłótni Boryna wyrzuca Antka i jego żonę Hankę z domu. Wesele Macieja i Jagny to wielkie wydarzenie, w którego cieniu w samotności umiera parobek Kuba. Zimą Antek z rodziną klepią biedę. Mężczyzna nie potrafi zapomnieć o macosze i wznawia z nią romans. Gdy Boryna nakrywa kochanków w broguZadaszenie na czterech słupach służące do przechowywania siana lub słomy., z wściekłości podpala stodołę. Konflikt rodzinny schodzi na dalszy plan, gdy wybucha spór z dworem o las. Chłopi ruszają do walki z drwalami. W trakcie bitwy Boryna zostaje ciężko ranny, a Antek, stając w obronie ojca, zabija borowegoStrażnik leśny zatrudniony przez dziedzica do pilnowania dworskich lasów..

Wiosną większość mężczyzn z Lipiec siedzi w areszcie. Rządy w gospodarstwie Borynów przejmuje Hanka, która wykazuje się niezwykłą zaradnością i siłą charakteru. Umierający Maciej w przedśmiertnym majaku wychodzi na pole, by symbolicznie zasiać ziemię, po czym umiera. Latem Antek wraca z więzienia i docenia przemianę żony, kończąc ostatecznie relację z Jagną. Dziewczyna, czując się odrzucona, wdaje się w kolejne romanse – najpierw z wójtemUrzędnik stojący na czele gminy wiejskiej, często nadużywający władzy., a potem z młodym klerykiem Jasiem. Gdy wójt zostaje aresztowany za malwersacje finansowe, cała wieś obwinia Jagnę o sprowadzenie nieszczęść na gromadę. Zgłuszeni gniewem chłopi dokonują bezlitosnego samosąduWymierzenie kary przez tłum bez wyroku sądowego. – wiążą dziewczynę, rzucają na wóz z gnojem i wywożą poza granice wsi.

Streszczenie szczegółowe

TOM PIERWSZY: JESIEŃ

Rozdział I

Ksiądz troskliwie wita starą Agatę, która wyrusza na zimowe żebryWędrówka biedoty po prośbie w okresie zimowym, by nie obciążać rodziny kosztami utrzymania.. Po krótkiej rozmowie o jej ciężkim losie duchowny wręcza kobiecie złotówkę i błogosławi ją na drogę. Chwilę później ksiądz, zamyślony nad jesiennym krajobrazem, odkłada brewiarzKsięga liturgiczna do codziennej modlitwy duchownych katolickich. i rusza w stronę kaplicy. Po drodze zagaduje przechodniów i zatrzymuje się przy grupie ludzi pracujących na polu. Chłopi chwalą dobrodzieja, ale szybko wracają do kopania ziemniaków.

Wzięli się chyżo za robotę i w cichości, że ino słychać było dziabanie motyczek o twardą ziemięmotyw pracy, a czasem suchy dźwięk żelaza o kamień. Czasami ktoś niektoś wyprostował zgięty i zbolały grzbiet, odetchnął głęboko, popatrzył bezmyślnie na siejącego przed nimi i znowu kopał, wybierał z szarej ziemi żółte ziemniaki i rzucał do kosza, przed się stojącego. Ludzi było kilkanaścioro, przeważnie starych kobiet i komorników, a za nimi bieliły się dwa krzyżaki, u których w płachtach leżały dzieci raz w raz popłakując.

Kobiety plotkują o Agacie i Dominikowej, którą posądzają o czaryPraktyki magiczne, o które na wsi często oskarżano znachorki i kobiety żyjące na uboczu.. Obgadują też jej córkę, Jagnę, wytykając jej strojenie się i oglądanie za mężczyznami. Nagle przybiega Józka Borynówna z wieścią, że zdycha jedna z krów. Słońce zachodzi, praca ustaje. Stara Jagustynka rzuca jeszcze uwagę, że Maciej Boryna to wciąż krzepki gospodarz i każda panna chętnie by za niego wyszła.

Rozdział II

Na podwórzu Borynów zbiera się tłum. Hanka rozpacza nad chorą krową i posyła Józkę po Ambrożego, który zna się na leczeniu zwierząt. Jest już jednak za późno. Na podwórko wpada wściekły Boryna z synem Antkiem. Gospodarz krzyczy na kobiety, obwiniając je o zmarnowanie dobytku. Widząc jego furię, sąsiedzi rozchodzą się do domów. Boryna żąda posiłku.

Dom był zwykły kmiecy – przedzielony na przestrzał sienią ogromną; szczytem wychodził na podwórze, a frontem czterookiennym na sad i na drogę. Jedną połowę od ogrodu zajmował Boryna z Józią, a na drugiej siedzieli Antkowie. Parobek z pastuchem sypiali przy koniach.

Nieco udobruchany gospodarz zarządza oporządzenie padłej krowy. Witek, młody pastuchChłopiec wynajmowany do wypasania bydła, często sierota., boi się gniewu pana i prosi Józkę o wstawiennictwo. Boryna udaje się do wójta, by dowiedzieć się o oskarżenia rzucone na niego przez dawną służącą, Jewkę. Wójt podsuwa mu myśl o nowym ożenku, proponując Jagnę Dominikową. Pomysł wyraźnie przypada Maciejowi do gustu. Małżeństwo to dla niego szansa na zachowanie władzy nad morgamiDawna miara powierzchni gruntu, wynosząca około 0,56 hektara. i uniknięcie przepisywania ziemi na dzieci. Jagna ma też spory posagMajątek wnoszony przez pannę młodą do małżeństwa, kluczowy przy wyborze żony na wsi..

Rozdział III

Parobek Kuba budzi się pierwszy. Bawi się z psem Łapą, budzi Witka i bierze się za obrządek. Nagle pojawia się Boryna i bez litości bije Witka za zmarnowanie krowy. Następnie budzi Antka, wydając mu ostre polecenia, co kończy się kolejnym spięciem między ojcem a synem. Maciej jedzie do sądu.

Przed budynkiem panuje gwar. Boryna przygląda się Dominikowej, która czeka na sprawę o przywłaszczenie świni. Wkrótce przychodzi kolej na Macieja. Jewka oskarża go o wyrzucenie z pracy bez zapłaty i twierdzi, że jest ojcem jej dziecka. Sąd nie daje jej wiary z braku świadków. Boryna wygrywa i czuje wielką ulgę. Czeka na Dominikową, by zaprosić ją do karczmyWiejski zajazd pełniący funkcję centrum życia towarzyskiego, miejsca narad i dobijania targów.. Matka Jagny uważa, że to kowal namówił Jewkę do oskarżeń, by pognębić teścia. W drodze powrotnej Dominikowa dyskretnie podpytuje Borynę o plany małżeńskie. Wkrótce spotykają Jagnę obrabiającą len. Boryna wita się z nią grzecznie, myśląc z zachwytem o jej urodzie.

Rozdział IV

Niedziela. Kuba uczy Witka pacierza, podczas gdy wystrojeni ludzie idą do kościoła. Parobek zanosi księdzu upolowane kuropatwy, za co dostaje złotówkę i błogosławieństwo. Rozradowany staje w kościele z przodu, obok najbogatszych gospodarzy, za co zbiera reprymendę. Modli się żarliwie, wpatrzony w kapłana jak w archanioła.nawiązanie do Biblii Podczas procesjiUroczysty pochód religijny, w którym miejsce w szyku odzwierciedlało hierarchię społeczną wsi. idzie blisko baldachimu, śpiewając w uniesieniu.

Po mszy chłopi zbierają się na przykościelnym cmentarzu. Boryna nerwowo spogląda na kowala, bojąc się jego gadania, ale wkrótce jego wzrok przyciąga strojna Jagna. Dziewczyna rozgląda się, a gdy zauważa Antka, oblewa się rumieńcem. Obiad u Borynów jest długi. Rozmowa o gazetach czytanych przez księdza przeradza się w ostrą kłótnię o ziemię.

– Szukaj se lepszego, na Hanczynych trzech morgach będziesz jadł bułki.
– Będę żarł ziemniaki, ale mi ich niktój nie wymówi.
– Nie wymawiam ci i ja...
– Ino kto drugi?... Haruj jak ten wół, jeszcze ci słowa dobrego nie dadzą...
– We świecie jest lekciej, nie trza robić, a dadzą wszystko...
– Pewnie, że jest lepiej.
– To se idź i posmakuj.
– Z gołymi rękami nie pójdę.
– Kijek ci dam, cobyś się miał czym od piesków oganiać.

Antek zrywa się do bicia, ale powstrzymuje go Hanka.motyw konfliktu pokoleń Boryna twardo oświadcza, że na wycugDożywotnie utrzymanie starych rodziców przez dzieci w zamian za przekazanie gospodarstwa. nie pójdzie. Po południu Hanka i Antek idą na pole. Kobieta narzeka na biedę, ale mąż jej nie słucha. Zrozpaczona Hanka odchodzi. Tymczasem Kuba, którego pali w kieszeni zarobiona złotówka, idzie do karczmy. Żyd Jankiel obiecuje mu dziesiątaka za każdą kuropatwę i rubla za sarnę. Kuba, choć wie, że to kłusownictwoNielegalne polowanie na zwierzynę w lasach należących do dworu, surowo karane przez prawo., zgadza się, by spłacić długi. W karczmie kowal buntuje Antka przeciwko ojcu. Kuba upija się do nieprzytomności i przepija całego rubla, którego musi teraz odpracować.

Rozdział V

Wieś gorączkowo przygotowuje się do jarmarkuOkresowy targ w miasteczku, okazja do handlu, najmu służby i spotkań towarzyskich. w Tymonowie. Boryna targuje się z Kubą o warunki dalszej służby, ostatecznie zgadzając się na trzy ruble i dwie koszule zadatku. Rano drogi zapełniają się ludźmi. Antek wiezie pszenicę, a Hanka z Józią pędzą świnie. Maciej zabiera się wozem z organistąPracownik kościelny grający na organach, należący do wiejskiej elity. i jego synem Jasiem, który uczy się na księdza. Mijają wóz Dominikowej. Jaś od razu zwraca uwagę na urodę Jagny.

Jarmark jest głośny i kolorowy. Boryna składa u pisarza skargę na dwór za padłą krowę. Potem odnajduje Jagnę przy stoiskach. Toruje jej drogę w tłumie i kupuje jedwabną chustę oraz wstążkę, wręczając je z ukrycia. Dziewczyna jest zachwycona. Boryna spotyka kowala, który znów upomina się o spłatę żony. Maciej ucina temat, obiecując jedynie ciołka, i twardo powtarza, że majątku za życia nie odda.

Rozdział VI

Deszczowa jesień szarzeje nad Lipcami. Wieś wycina kapustę. Jagustynka wypytuje Jagnę o ewentualny ślub z Boryną. W drodze do domu Jagna spotyka Antka, który gorąco namawia ją na niedzielną potańcówkę. W chałupie Dominikowej zjawia się Ambroży. Wypytuje Jagnę o zalotników i bada grunt pod oświadczyny Boryny. Dominikowa, skuszona perspektywą dużego zapisu ziemi, każe przysyłać dziewosłębówSwat, osoba pośrednicząca w kojarzeniu małżeństw i ustalająca warunki majątkowe.. Jagnie jest wszystko jedno – zrobi to, co każe matka. Zadowolony Ambroży idzie z wieściami do Macieja.

Rozdział VII

Jagna nie może znaleźć sobie miejsca. Nagle do chałupy wpada Mateusz, dawny zalotnik, porywa ją i zaczyna całować. Wyrywa ją dopiero interwencja matki. Wieczorem wszyscy zbierają się u Borynów na obieranie kapusty. W izbie pojawia się Rocho – tajemniczy pątnikPielgrzym wędrujący po miejscach świętych, często pełniący rolę nauczyciela i nosiciela nowin., który uczy wiejskie dzieci. Ktoś uderza psa za oknem. Rocho staje w obronie zwierzęcia i opowiada legendę o tym, jak Pan Jezus wędrował do Mstowa i oswoił dzikiego psanawiązanie do Ewangelii, nakazując mu służyć człowiekowi. Opowieść przerywa Jagustynka, drwiąc z pobożnych historii. Boryna dziękuje za pomoc, a Antek wymyka się wcześniej, by pod osłoną nocy odprowadzić Jagnę.

Rozdział VIII

Po wsi rozchodzi się wieść o zmówinachZaręczyny, oficjalne spotkanie rodzin w celu ustalenia warunków ślubu i posagu. Boryny z Jagną. Ludzie są oburzeni, że stary gospodarz bierze młodą dziewczynę, która ma opinię lekkich obyczajów. Dzieci Boryny nic nie wiedzą. Wieczorem wójt i Ambroży idą do Dominikowej targować się o warunki. Matka żąda sześciu morgów najlepszej ziemi. Boryna początkowo oponuje, ale szybko ulega. Wszyscy idą do karczmy opijać umowę. W trakcie zabawy wpada młynarz z wieścią, że dziedzicWłaściciel majątku ziemskiego (dworu), często pozostający w konflikcie z chłopami o serwituty. sprzedał porębę na Wilczych Dołach, do której chłopi roszczą sobie prawa. Wywołuje to wściekłość Boryny.

Rozdział IX

W ZaduszkiDzień Zaduszny (2 listopada), czas modlitw za zmarłych i wspominek na cmentarzu. Boryna unika dzieci, przesiadując u Jagny. Kuba uczy Witka strzelać, po czym obaj idą na cmentarz. Parobek rzuca na stare groby okruchy chleba, by nakarmić dusze czyśćcowe, wspominając zmarłą matkę. Wieczorem u Antków zbiera się gromada ludzi. Rocho pociesza zasmuconych, mówiąc o wędrówce dusz do Boga.

Rozdział X

Antek idzie do księdza pożalić się na ojca, ale duchowny każe mu cieszyć się tym, co ma. Zdesperowany Antek idzie do kowala. Mężczyźni kłócą się o to, kto więcej wyciągnął od Boryny. Kowal proponuje, by wspólnie wymusili na Macieju obietnicę przepisania ziemi przy świadkach. Antek decyduje się na konfrontację. W izbie wybucha potężna awantura. Antek żąda ziemi i grozi sądem. Hanka nazywa Jagnę „świnią”, co doprowadza Borynę do furii. Ojciec i syn rzucają się na siebie.

Rzucili się na siebie jak dwa psy wściekłe, chycili się za piersi i wodzili po izbie, miotali, bili sobą o łóżka, o skrzynie, o ściany, aż łby trzaskały. Krzyk się podniósł nieopisany, kobiety chciały ich rozerwać, ale przewalili się na ziemię i tak zwarci całą nienawiścią i krzywdami tarzali się, gnietli, dusili...

Sąsiedzi ledwo ich rozdzielają. Rano Boryna wyrzuca Antka i Hankę z domu. Małżonkowie przenoszą się do zrujnowanej chałupy Bylicy, ojca Hanki.

Rozdział XI

Nadchodzi dzień wesela. Jagna dowiaduje się, że to Antek najbardziej przeciw niej wygadywał. Nie chce w to wierzyć, wspomnienia o nim palą jej duszę. Boryna z drużbami przychodzi po narzeczoną. Po ślubie w kościele zaczyna się huczne wesele u Dominikowej. Goście jedzą, piją i tańczą. Wójt próbuje zebrać pieniądze na rosyjską szkołę, co spotyka się z oporem. Chłopi pomstują na dwór za wycinanie lasu. O północy odbywają się oczepinyKulminacyjny moment wesela, podczas którego pannie młodej obcinano warkocz i zakładano czepiec.. Goście rzucają pieniądze na talerz, zbierając ogromną sumę trzystu złotych.

Rozdział XII

Podczas gdy wesele trwa w najlepsze, w stajni Borynów w agonii leży Kuba. Został postrzelony w nogę przez borowego podczas kłusowania. Rana gnije. Ambroży mówi mu, że jedynym ratunkiem jest szpitalDla ówczesnych chłopów miejsce budzące grozę, kojarzące się z pewną śmiercią i amputacjami. i amputacja. Przerażony wizją kalectwa i utraty pracy parobek bierze sprawy w swoje ręce. Gdy Jankiel wymyka się z wesela, by odebrać mu strzelbę, Kuba chwyta za siekierę i sam odrąbuje sobie nogę. Wykrwawia się na śmierć w samotnościmotyw śmierci, podczas gdy z izby dobiegają dźwięki wesołej muzyki.

TOM II: ZIMA

Rozdział I

Zima uderza w Lipce mrozem i śniegiem. Antkowie gnieżdżą się w zimnej, biednej chałupie Bylicy. Hanka kłóci się z siostrą Weronką. Głód zagląda im w oczy, zmuszając do sprzedaży ostatniej krowy Żydom. Antek, zgorzkniały i dumny, zabrania żonie przyjmowania jakiejkolwiek pomocy od ojca. Po sprzedaży krowy zabiera pięć rubli i idzie szukać pracy. Po drodze mija sanie, w których jadą Boryna z Jagną. Zgnębiony Antek upija się w karczmie.

Rozdział II

Hanka zazdrości Jagnie dobrobytu. Idzie do wsi szukać ratunku.motyw wyobcowania Spotyka płaczącą Magdę, wyrzuconą przez organistów za ciążę z parobkiem. Organiścina lituje się nad Hanką i daje jej wełnę do przędzeniaRęczne wyrabianie nici z lnu lub wełny, typowe zimowe zajęcie wiejskich kobiet.. Hanka idzie do młynarza prosić o pracę dla męża. Dowiaduje się tam bolesnej prawdy – Antek wciąż romansuje z Jagną. Wraca do domu, gdzie znajduje worki z wełną i podrzucony chleb ze słoniną. Wieczorem Antek kłamie, że sam załatwił sobie pracę w tartakuZakład obróbki drewna, miejsce ciężkiej pracy fizycznej najmowanych chłopów..

Rozdział III

Antek zaczyna ciężką pracę przy rżnięciu drewna. Najgorsze jest dla niego to, że musi pracować pod okiem Mateusza, swojego rywala o względy Jagny. Hanka codziennie przynosi mężowi obiad, ciesząc się z jego zarobków. Chłopi w tartaku plotkują o panu Jacku, bracie dziedzica, który szuka zmarłego Kuby, by podziękować mu za uratowanie życia w powstaniu. Antek izoluje się od wsi. Pewnego dnia w młynie Mateusz przechwala się swoimi podbojami miłosnymi, wspominając Jagnę. Antek wpada w furię, katuje Mateusza i wrzuca go do wody. Zyskuje tym szacunek młynarza i wyższą stawkę.

Rozdział IV

Zbliża się Boże NarodzenieŚwięto narodzenia Chrystusa, na wsi wiążące się z rygorystycznym postem i bogatą obrzędowością.. Boryna rozpieszcza Jagnę, ale dziewczyna wciąż myśli o Antku. Jej zmienne nastroje sprawiają, że Maciej i Dominikowa podejrzewają ciążęmotyw miłości, czemu Jagna gwałtownie zaprzecza. Podczas uroczystej pasterkiUroczysta msza święta odprawiana o północy w noc Bożego Narodzenia. Antek przeciska się do Jagny i błaga, by przyszła na potajemne spotkanie pod bróg.

Rozdział V

Jagna bije się z myślami. Z jednej strony boi się męża, z drugiej serce rwie się do Antka. Tymczasem konflikt z dworem narasta. Chłopi chcą radzić nad sprawą lasu, ale Boryna wykręca się wyjazdem do Woli, licząc, że dziedzic sam przyjdzie do niego z prośbą o ugodę. Jagna początkowo planuje wykorzystać nieobecność męża na schadzkę, ale w ostatniej chwili, zdjęta lękiem, prosi Macieja, by zabrał ją ze sobą.

Rozdział VI

Do chałupy Borynów puka pan Jacek. Wypytuje o Kubę Sochę, swojego dawnego towarzysza broni. Na wieść o jego śmierci idzie modlić się na cmentarz. Wieczorem Jagna idzie doić krowy. W oborze zaskakuje ją Antek. Namiętność miesza się ze strachem. Umawiają się na noc pod brogiem, ale przerywa im wołanie Boryny. Maciej zauważa zdyszaną żonę i znajduje jej zgubioną zapaskęRodzaj szerokiego fartucha noszonego przez chłopki, element stroju ludowego.. Zaczyna podejrzewać zdradę.

Rozdział VII

W święto Trzech KróliŚwięto Objawienia Pańskiego (6 stycznia), kończące okres godów świątecznych. chłopi zbierają się w karczmie. Biedota narzeka na brak pracy przy wyrębie. Mateusz, wciąż kulejący po pobiciu, podchodzi do Antka i proponuje zgodę. Piją razem wódkę. Antek, podburzony przez młodych gospodarzy, planuje poprowadzić bunt przeciwko dziedzicowi. Do karczmy wchodzi Boryna z Jagną. Antek traci głowę, porywa macochę do tańca i ostentacyjnie z nią wiruje. Wściekły Maciej wyrywa mu żonę i wlecze ją do domu. Zrozpaczony Antek błąka się po nocy. Znajduje zmarzniętą Hankę pod cmentarzem i zanosi ją na rękach do domu.

Rozdział VIII

U Borynów panuje grobowe milczenie. Maciej choruje z nerwów i pilnuje żony na każdym kroku. Jagna, za radą Jagustynki, stawia mężowi twardy opór. Nienawiść pcha ją prosto w ramiona Antka. Kochankowie zaczynają regularnie spotykać się pod brogiem, w czym pomagają im Jagustynka i Witek. Tymczasem bogaci gospodarze (wójt, kowal, młynarz) potajemnie dogadują się z dworem na zwózkę drewna, zdradzając interesy biedoty.

Rozdział IX

Hanka zbiera chrust w lesie. Jej rodzina przymiera głodem.motyw biedy W drodze powrotnej mija ją Boryna w saniach. Zaskoczony jej godnością i twardością, proponuje podwózkę i pomoc. Hanka, myśląc o dzieciach i kolejnej ciąży, postanawia walczyć o swoje miejsce w rodzinie. Wieczorem do chałupy wpada Antek – okrwawiony, osmolony, z obłędem w oczach.

Rozdział X

Cofamy się o kilka godzin. We wsi trwa przędzenie u Kłębów. Rocho opowiada legendy. Jagna słucha jak zahipnotyzowana, ignorując znaki zniecierpliwionego Antka. W końcu kochankowie wymykają się niepostrzeżenie i biegną do stodoły Boryny.

Rozdział XI

Antek i Jagna zatracają się w namiętności pod brogiem. Gdy wracają pod osłoną nocy, nagle drogę zachodzi im Boryna z widłami w rękach. Maciej, w akcie desperacji i furii, podpala bróg, by spalić ich żywcem. Kochankom udaje się uciec w ostatniej chwili. Zbiegają się ludzie, by gasić pożar.

Rozdział XII

Wieś huczy od plotek. Wszyscy wiedzą, kogo Boryna zastał w sianie – zdradziła ich zapaska Jagny. Ludzie obwiniają dziewczynę o całe zło. Hanka dowiaduje się o zdradzie męża od siostry. Ból hartuje jej charakter. Idzie do Boryny, który przyjmuje ją ciepło i daje jedzenie. Antek, odtrącony przez wieś i ignorowany przez przerażoną Jagnę, pije na umór. Ksiądz wytyka go z ambony, co pogłębia jego izolację.

Rozdział XIII

Nadchodzi wiosna. Boryna traktuje Jagnę jak najgorszą dziewkę. Hanka staje się prawą ręką teścia. Wybucha wieść, że dziedzic zaczął wycinać sporny las. Chłopi zbierają się przed karczmą. Boryna staje na ich czele i prowadzi gromadę do bitwy.symbol przywództwa W lesie dochodzi do krwawej jatki z drwalami i dworskimi. Boryna walczy jak lew, ale zostaje powalony przez borowego. Widząc to, Antek rzuca się na ratunek ojcu i w amoku zabija strażnika. Chłopi wygrywają, ale Maciej traci przytomność z rozbitą głową.

TOM III: WIOSNA

Rozdział I

Agata wraca z żebrow do Lipiec, czując zbliżającą się śmierć. Zauważa pustki na polach. Dowiaduje się, że po bitwie o las wszyscy chłopi, w tym Antek, zostali aresztowani i siedzą w kryminaleWięzienie, do którego trafili chłopi po zbrojnym starciu z ludźmi dziedzica.. We wsi zostali tylko starcy, kobiety i kowal. Agata rozdaje krewnym drobne prezenty z wędrówki.

Rozdział II

Hanka przenosi się z powrotem do chałupy Borynów. Przejmuje twardą ręką rządy nad gospodarstwem, chroniąc majątek przed chciwym kowalem. Z Jagną toczy milczącą wojnę. Boryna leży nieprzytomny. Pewnego dnia Maciej odzyskuje na chwilę świadomość. Wyrzuca kowala z izby i zdradza Hance miejsce ukrycia pieniędzy w beczkach ze zbożem. Każe jej użyć ich do wykupienia Antka z więzienia.

Rozdział III

Hanka odwiedza zrujnowaną chałupę ojca. Obiecuje siostrze mięso na święta. W domu przyłapuje kowala, który grzebie w zbożu, szukając pieniędzy teścia. Hanka bezwzględnie go przepędza, udowadniając swoją siłę.

Rozdział IV

Wichura zawala chałupę Bylicy. Hanka organizuje pomoc, ale stary ojciec woli spać w sieni zrujnowanego domu, byle umrzeć na swoim. Trwają przygotowania do WielkanocyNajważniejsze święto chrześcijańskie, czas odrodzenia, zbiegający się z wiosennym przebudzeniem natury.. W niedzielę rano, gdy wszyscy idą na rezurekcjęPoranna msza wielkanocna ogłaszająca zmartwychwstanie Chrystusa., Hanka potajemnie wyciąga pieniądze z kryjówki Boryny.

Rozdział V

Po świętach Hanka jedzie do miasta odwiedzić Antka w więzieniu. Mąż przyjmuje ją chłodno, bierze pieniądze i jedzenie, nie okazując wdzięczności. Hanka wraca zapłakana. W Lany Poniedziałek kowal znów włamuje się do komory, ale znajduje puste beczki. Jagna flirtuje z Jasiem, synem organistów, który przyjechał na święta. Równocześnie wdaje się w romans z wójtem.

Rozdział VI

Hanka rodzi syna, któremu daje na imię Roch. Mimo osłabienia wciąż dyryguje robotami polowymi. Do wsi przybywają CyganieWędrowna społeczność romska, często oskarżana przez chłopów o kradzieże inwentarza.. Jagna spędza z nimi cały dzień i wraca pijana. W nocy giną konie. Rocho organizuje pomoc sąsiedzką – chłopi z innych wsi przychodzą za darmo obrobić pola uwięzionych Lipczaków.

Rozdział VII

Część chłopów (m.in. Mateusz) wraca z więzienia. Wieś wita ich z płaczem i radością. Antka jednak wśród nich nie ma. Jagna czuje się samotna. Próbuje zbliżyć się do Mateusza, ale ten wita się z Tereską, z którą ma romans.

Rozdział VIII

Mąż Tereski wraca z wojska. Kobieta jest przerażona, bo cała wieś wie o jej zdradzie. Wójtowa bije się z Kozłową. Pan Jacek funduje drewno na nową chałupę dla Weronki. Kowal donosi Hance, że Antek może dostać 10 lat katorgi, i radzi ucieczkę do Ameryki.

Rozdział IX

Rocho przynosi dobre wieści – Antka można wykupić za kaucją. Hanka liczy pieniądze Boryny i decyduje się sprzedać część inwentarza, by zebrać brakującą kwotę. Jagna i wójt zostają nakryci pijani w krzakach. Wieś jest oburzona zachowaniem urzędnika, który trwoni gromadzkie pieniądze na kochankę.

Rozdział X

Chłopi próbują zastraszyć Niemców, którzy chcą kupić ziemię na Podlesiu. Szymek, brat Jagny, żąda od matki pieniędzy na ślub z biedną Nastką. Dominikowa odmawia. Dochodzi do szarpaniny, matka wpada na wrzątek i parzy się, po czym wyrzuca syna z domu. Mateusz obiecuje Jagnie ochronę przed wójtem.

Rozdział XI

Hanka czeka na powrót Antka. Tymczasem umierający Boryna budzi się w nocy. Wiedzony atawistycznym instynktem, wychodzi w samej koszuli na pole. Nabiera w koszulę ziemi i zaczyna ją siać w świetle księżyca.symbol jedności z ziemią

A potem, kiej już noc ździebko zmętniała, gwiazdy zbladły i kury zaczynały piać przed świtaniem, zwolniał w robocie, przystawał częściej i zapomniawszy nabierać ziemi pustą garścią siał - jakby już jeno siebie samego rozsiewał do ostatka na te praojcowe role, wszystkie dni przeżyte, wszystek żywot człowieczy, któren był wziął i teraz tym niwom świętym powracał i Bogu Przedwiecznemu.motyw przemijania

Wyczerpany pada na ziemię i umiera, jednocząc się na zawsze z ukochaną rolą.

TOM CZWARTY: LATO

Rozdział I

Rano pies Łapa prowadzi Józkę do ciała ojca. Rozpoczynają się przygotowania do pogrzebu. Hanka żałuje, że Antek nie zdążył pożegnać się z Maciejem. Pogrzeb Boryny to wielka manifestacja szacunku – uczestniczy w nim cała wieś, a nawet dziedzic. Po ceremonii odbywa się wystawna stypaUroczysty poczęstunek po pogrzebie, będący okazją do wspomnień o zmarłym i manifestacji statusu rodziny., przypominająca wesele.

Rozdział II

W Lipcach odbywa się odpustParafialne święto patrona kościoła, połączone z jarmarkiem i zabawą ludową.. Hanka z przerażeniem dostrzega w tłumie żebraków własnego ojca. Próbuje go zabrać do domu, ale Bylica odmawia, twierdząc, że woli iść w świat z dziadamiWędrowny żebrak, często traktowany z szacunkiem jako osoba bliska sferze sacrum.. Niemcy rezygnują z Podlesia. Dziedzic próbuje dobić targu z chłopami.

Rozdział III

Rodzina zbiera się, by podzielić majątek Boryny. Wybucha kłótnia o sześć morgów zapisanych Jagnie. Hanka, pewna swojej pozycji, wyrzuca macochę z chałupy. Jagna z pogardą rzuca jej akt notarialny pod nogi i wraca do matki. Przychodzi list z wojska – najmłodszy syn Boryny, Grzela, utopił się wiosną.

Rozdział IV

Antek wraca z więzienia. Przywozi Hance prezenty i po raz pierwszy docenia jej gospodarność oraz siłę. Ogląda ojcowiznę i rozumie swoje dawne błędy. Wieczorem sąsiedzi witają go jak bohatera. Kowal próbuje zniechęcić go do przejęcia przywództwa we wsi, przypominając o zbliżającym się procesie za zabójstwo borowego.

Rozdział V

Antek spotyka Jagnę. Początkowo dziewczyna jest oschła, ale szybko ulega jego pocałunkom. Po chwili namiętności Antek jednak oprzytomniał. Decyduje się ostatecznie zakończyć ten niszczący romans. Wraca do żony i wyznaje jej prawdę o grożącej mu katordze. Hanka oświadcza, że nigdzie nie uciekną – jeśli go zamkną, ona sama utrzyma ziemię.

Rozdział VI

Szymek, mimo klątwy matki, bierze ziemię od dziedzica na spłaty. Pracuje ponad siły na nieużytkach. Wieś, podziwiając jego upór, pomaga mu zbudować chałupę. Odbywa się skromny ślub Szymka i Nastki. Młodzi zaczynają życie w skrajnej biedzie, ale na swoim.

Rozdział VII

Józka choruje na ospę. Lipce cierpią z powodu potężnej suszy. Po długich modlitwach nadchodzi gwałtowna burza. Piorun uderza w stodołę wójta i pali ją do cna. Jagna, odtrącona przez Antka, obsesyjnie czeka na przyjazd kleryka Jasia.

Rozdział VIII

Władze carskie zmuszają chłopów do głosowania nad budową rosyjskiej szkołyNarzędzie rusyfikacji; chłopi musieli płacić podatek na szkołę, w której zakazano języka polskiego.. Mimo oporu i żądań polskiej placówki, naczelnik fałszuje wyniki i zatwierdza budowę.

Rozdział IX

Antek kłóci się z dziedzicem, oskarżając panów o nieszczęścia chłopów. Zauważa Jagnę flirtującą z Jasiem i donosi o tym organiścinie. Matka robi synowi awanturę, ale Jaś jest zafascynowany Jagną. Zostają nakryci na czułościach przez starą Kozłową.

Rozdział X

Do wsi wpadają żandarmiCarska policja polityczna, poszukująca emisariuszy i działaczy niepodległościowych., szukając Rocha za jego działalność patriotyczną. Antek pomaga mu uciec. Przed odejściem Rocho po raz ostatni ostrzega Jagnę, by zmieniła swoje życie.

Rozdział XI

Zaczynają się żniwaNajważniejszy czas w kalendarzu rolniczym, okres wytężonej pracy decydujący o przetrwaniu zimy.. Agata umiera spokojnie w łóżku Kłębów. Jaś rozpacza po jej śmierci, a Jagna go pociesza. Nakrywa ich organiścina i obrzuca Jagnę najgorszymi wyzwiskami. Z Lipiec wyrusza pielgrzymkaZbiorowa wyprawa do miejsc świętych, pełniąca funkcję religijną i integrującą społeczność. do Częstochowy. Dołącza do niej skruszony Jaś, co łamie serce Jagnie.

Rozdział XII

Wójt zostaje aresztowany za defraudację pięciu tysięcy rubli. Wieś dowiaduje się, że dług będą musieli spłacić wszyscy gospodarze. Miarka się przebiera. Ludzie uznają Jagnę za źródło wszelkiego zła, rozpusty i nieszczęść. Nawet Antek umywa ręce, pozwalając gromadzie działać. Tłum wpada do chałupy Dominikowej.

Jagusia w postronkach, na gnoju, zbita do krwi, w porwanym odzieniu, pohańbiona na wieki, skrzywdzona ponad człowiecze wyrozumienie i nieszczęsna ponad wszystkomotyw winy i kary, leżała jakby już nie słysząc ni czując, co się dzieje dokoła, tylko żywe łzy nieustanną strugą ciekły po jej twarzy posiniaczonej, a niekiedy wzniosła się pierś niby w tym krzyku skamieniałym.

Skopana i związana Jagna zostaje wywieziona na wozie z gnojem poza granice wsi. Po brutalnym samosądzie emocje opadają. Następnego dnia chłopi jak gdyby nigdy nic wracają do żniw. Zhańbiona Jagna leży w gorączce w chałupie brata na Podlesiu. Żałuje jej tylko Mateusz.