Józef Czechowicz
Młodzieńcze próby i okres lubelski
Pierwszy etap twórczości Józefa Czechowicza, nazywany często okresem lubelskim, obejmuje utwory powstające do 1925 roku. Poeta mocno opierał się wtedy na sprawdzonych wzorcach literackich. Jego wiersze z tego czasu przypominają stylistykę Młodej PolskiMłoda Polska Epoka literacka (1890–1918) charakteryzująca się nastrojami dekadenckimi, symbolizmem i kultem sztuki dla sztuki. oraz wczesne dokonania Skamandrytów. Twórca skupiał się na tradycyjnej formie, rymach i melodyjności języka.
Czesław Miłosz, zaprzyjaźniony z Czechowiczem, ze sporym zaskoczeniem odkrył te wczesne próby literackie wiele lat później. W swoich wspomnieniach zanotował:
Wierszowanych pierwocin nie znałem za jego życia, nigdy o nich nie mówił. Dopiero za okupacji niemieckiej odkryłem w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie w rocznikach gazet lubelskich z 1924 r. dużo wierszy Czechowicza zupełnie różnych od późniejszych. Bardzo mnie zdziwiły. Brzmiały jak przekłady z Jesienina.
Sergiusz Jesienin był rosyjskim poetą, którego twórczość charakteryzowała się melodyjnością, głębokim liryzmem i motywami wiejskiej natury. Porównanie wczesnych wierszy Czechowicza do jego tekstów pokazuje, jak bardzo początkujący twórca z Lublina był przywiązany do tradycyjnej formy, zanim zaczął eksperymentować z awangardą.
Dojrzała poetyka i katastrofizm
Przełom nastąpił, gdy Czechowicz odrzucił tradycyjne formy i zaczął kształtować własny, unikalny język. Stał się jedną z najważniejszych postaci Drugiej AwangardyDruga Awangarda Nurt w poezji polskiej lat 30. XX wieku, odrzucający optymizm cywilizacyjny na rzecz katastrofizmu, oniryzmu i swobodnej wyobraźni.. Jego dojrzałe wiersze zrezygnowały z wielkich liter i interpunkcji. Zyskały dzięki temu płynny, muzyczny rytm, przypominający swobodny przepływ myśli.
W późnych utworach poety dominuje ciemna, katastroficzna tonacja. Czechowicz przeczuwał zbliżającą się zagładę, co wyraźnie widać w jego mrocznych wizjach. Zbliżył się tym samym do nadrealizmuNadrealizm (surrealizm) Kierunek w sztuce i literaturze, który kreował obrazy oparte na logice snu, podświadomości i swobodnych skojarzeniach., budując wiersze z luźnych, sennych obrazów. Reprezentatywnym przykładem takiego tekstu jest modlitwa żałobna.
Badacz literatury Tomasz Wójcik precyzyjnie diagnozuje ten etap twórczości, pisząc o wspomnianym wierszu:
Wiersz ten wyraża świadomość katastroficzną środkami charakterystycznymi dla twórczości poety. Są to środki wyobraźni wyzwolonej i kreacyjnej, które wyraźnie zbliżają poetykę liryki Józefa Czechowicza do nadrealizmu. Poetycki wizjoneryzm poety polega w szczególności na płynnym i wieloznacznym obrazowaniu.