Górą „Edek” a „Tango” Sławomira Mrożka – literackie echa postaci Edka
Opowiadanie Marka Nowakowskiego „Górą »Edek«” wchodzi w bezpośredni dialog z „Tangiem” Sławomira Mrożka, przenosząc diagnozę społeczną z inteligenckiego salonu na ulice PRL-u. Zestawienie obu utworów ukazuje ewolucję motywu prymitywnej siły, która bezkarnie dominuje nad bierną i wycofaną inteligencją. Mrożkowa wizja gwałtownego przewrotu ustępuje tu miejsca prozaicznej codzienności, w której chamstwo wygrywa bez użycia fizycznej przemocy.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Literacki rodowód chamskiej siły
Marek Nowakowski zawarł sygnał literackiego pokrewieństwa już w samym tytule swojego opowiadania. Imię ujęte w cudzysłów odsyła prosto do dramatuJeden z trzech głównych rodzajów literackich, przeznaczony do wystawiania na scenie, oparty na działaniu i dialogach. Sławomira Mrożka z 1964 roku. Pisarz kontynuuje myśl poprzednika. Przenosi ją jednak z zamkniętego domu na warszawską ulicę lat siedemdziesiątych. Między premierą „Tanga” a czasem akcji opowiadania minęła ponad dekada. Tytułowy bohater nie zniknął z polskiej rzeczywistości, lecz urósł w siłę i stał się elementem codziennego krajobrazu.
Co łączy obu Edków?
Triumf brutalności nad intelektem
Mrożkowy Edek to człowiek z awansu społecznego, pozbawiony jakichkolwiek zahamowań. Nie analizuje rzeczywistości, po prostu działa. Artur, wykształcony wnuk próbujący narzucić rodzinie dawne normy, ostatecznie ginie od jego ciosu. Siła fizyczna i brak skrupułów brutalnie weryfikują intelektualne plany. Nowakowski rysuje agresywnego kierowcę według tej samej matrycy. Mężczyzna jest głośny, pewny siebie, operuje wyzwiskami i klaksonem. Obaj wygrywają, ponieważ ich przeciwnicy ustępują pola.
Bierność wykształconych
Artur przez całą sztukę walczy z wiatrakami. Jego rodzina jest zbyt rozbita wewnętrznie, by wesprzeć go w przywracaniu tradycji. NarratorFikcyjna osoba opowiadająca o wydarzeniach w dziele epickim, często utożsamiana z perspektywą autora. opowiadania Nowakowskiego reaguje podobnie. Obserwuje sytuację na drodze, oburza się w myślach, ale nie podejmuje żadnej interwencji. Obaj bohaterowie reprezentują inteligencjęWarstwa społeczna żyjąca z pracy umysłowej, tradycyjnie pełniąca rolę przewodnika kulturowego i moralnego narodu.. Mają pełną świadomość upadku wartości, jednak na tej diagnozie poprzestają. Ta bierność okazuje się śmiertelna dla Artura i głęboko upokarzająca dla kierowcy z opowiadania.
Język jako narzędzie przemocy
U Mrożka Edek mówi mało, za to bardzo dosadnie. Jego komunikaty są krótkie, bezceremonialne i pozbawione jakichkolwiek ozdobników. Język służy mu wyłącznie do demonstracji siły. Nowakowski buduje swojego bohatera z identycznego tworzywa. Słychać tylko wulgaryzmy, krzyk i widać agresywne gesty. Nie ma tu miejsca na żaden dialog. Wobec takiego monologu wykształcony narrator milknie. Odpowiedź w tym samym, wulgarnym rejestrze jest dla niego barierą nie do pokonania.
W polskiej literaturze powojennej imię Edek stało się eponimem – przeszło do języka potocznego jako określenie konkretnego typu człowieka. Oznacza osobę prymitywną, chamską, pozbawioną zasad moralnych, która dzięki brutalnej sile i tupetowi zdobywa przewagę nad ludźmi kulturalnymi.
Różnice w skali i finale
Teatralny rozmach kontra uliczny epizod
„Tango” to wielopostaciowy utwór, w którym rozpad wartości dotyka kilku pokoleń jednej rodziny. Mrożek potrzebował dużej formy i groteskiKategoria estetyczna łącząca elementy sprzeczne, np. komizm z tragizmem, absurd z realizmem, często deformująca rzeczywistość., aby ukazać mechanizm upadku całej formacji kulturowej. Nowakowski zamknął ten sam problem w krótkiej formie. Wystarczyła jedna scena, dwa samochody i kilka minut w korku. Skala mikrospołeczna sprawia, że uliczne chamstwo uderza w czytelnika mocniej niż filozoficzne debaty w salonie Stomila.
Symbolika a realizm
Postać z dramatu ma charakter umowny. Edek z „Tanga” to figura alegorycznaMotyw lub postać w literaturze, która poza znaczeniem dosłownym ma jedno, z góry ustalone znaczenie przenośne., pozbawiona głębszej biografii, reprezentująca konkretny typ historyczny. Nowakowski mocno osadza swojego bohatera w realiach epoki. Wprowadza konkretny model auta, warszawski slang i typową sytuację drogową. Mrożek operuje symbolem, podczas gdy autor opowiadania tworzy precyzyjny dokument obyczajowy PRL-uPolska Rzeczpospolita Ludowa – oficjalna nazwa państwa polskiego w latach 1952–1989, w okresie rządów komunistycznych..
Śmierć na scenie, milczenie na drodze
Finał „Tanga” jest gwałtowny i krwawy. Edek zabija Artura, przejmuje władzę w domu, a następnie tańczy tango z wujem Eugeniuszem. U Nowakowskiego nikt nie ginie. Narrator po prostu ustępuje miejsca, odjeżdża i wraca do swojego życia. Triumf prymitywizmu jest tu cichy i bezkrwawy. Właśnie ta powszedniość przeraża najbardziej. Mrożek pokazał spektakularną katastrofę, Nowakowski zilustrował nową normę społeczną.
Pesymistyczna diagnoza polskiej inteligencji
Lektura obu tekstów rysuje przygnębiającą trajektorię. W połowie lat sześćdziesiątych Mrożek ostrzegał przed nadchodzącym zagrożeniem. Kilkanaście lat później Nowakowski zarejestrował to zjawisko jako stan trwały. Cham nie jest już intruzem wdzierającym się do inteligenckiego domu. Stał się pełnoprawnym uczestnikiem życia publicznego – kierowcą na sąsiednim pasie, człowiekiem w kolejce do sklepu. Polska inteligencja systematycznie przegrywa. Nie ulega jednak zewnętrznej przemocy, ale własnej niezdolności do stawienia oporu.
Jak wykorzystać ten motyw na maturze?
Poniższe argumenty świetnie sprawdzą się w wypracowaniach maturalnych:
- Triumf brutalności nad biernością: Postać agresywnego kierowcy wpisuje się w archetypPierwotny, niezmienny wzorzec postaci, motywu lub zachowania, głęboko zakorzeniony w kulturze. Edka z dramatu Mrożka. Obaj bohaterowie udowadniają, że w starciu z bezwzględną siłą wycofana inteligencja zawsze ponosi klęskę.
- Ewolucja motywu: Mrożek ukazał upadek dawnego świata jako dramatyczny przewrót zakończony morderstwem. Nowakowski przedstawia ten sam motywPowtarzający się element fabuły, postać lub sytuacja, mający istotne znaczenie dla wymowy utworu. jako prozaiczną codzienność, w której cham wygrywa bez zadania ani jednego ciosu.
- Diagnoza społeczna: Zestawienie utworów dowodzi, że problem opisany w „Tangu” nie był jednorazowym kryzysem. Stał się stałą cechą polskiego społeczeństwa, co opowiadanie z lat siedemdziesiątych dobitnie potwierdza.