Jarosław Iwaszkiewicz

Z Kresów na salony. Życiorys pisarza

Jarosław Iwaszkiewicz urodził się w 1894 roku w Kalniku na Ukrainie. Pochodził z rodziny o tradycjach ziemiańskich, która straciła majątek w wyniku represji za udział ojca w powstaniu styczniowympowstanie styczniowe Polski zryw narodowowyzwoleńczy z lat 1863–1864 przeciwko Imperium Rosyjskiemu.. Po śmierci ojca w 1902 roku rodzina przeniosła się do Warszawy, by po kilku latach wrócić na Ukrainę. W Kijowie przyszły pisarz studiował prawo i muzykę. Tam też nawiązał bliską przyjaźń z kompozytorem Karolem Szymanowskim.

Jako literat zadebiutował w 1915 roku sonetemsonet Utwór poetycki złożony z 14 wersów podzielonych na dwie strofy czterowersowe i dwie trójwersowe. Lilith. Prawdziwy przełom nastąpił jednak w 1918 roku, gdy przeniósł się do Warszawy. Związał się ze środowiskiem pisma „Pro Arte et Studio” i współtworzył legendarną grupę poetycką SkamanderSkamander Najpopularniejsza polska grupa poetycka dwudziestolecia międzywojennego, odrzucająca patos na rzecz codzienności.. Rok później wydał swój pierwszy tomik poetycki Oktostychy.

Prywatnie związał się z Anną Lilpop, córką zamożnego przemysłowca. Żona wspierała go artystycznie, tłumaczyła literaturę i inspirowała zaprzyjaźnionych twórców. W 1928 roku małżeństwo zamieszkało w Stawisku w Podkowie Leśnej. Posiadłość ta stała się ważnym ośrodkiem kulturalnym, a w czasie II wojny światowej służyła jako otwarty dom i schronienie dla wielu artystów.

Iwaszkiewicz realizował się również w dyplomacji. Na początku lat 30. pracował jako sekretarz polskiego poselstwa w Danii i Belgii. Dużo podróżował po Europie, chłonąc kulturę Włoch i Francji. Po wojnie aktywnie uczestniczył w życiu literackim. Redagował „Nowiny Literackie”, a od 1955 roku aż do śmierci kierował prestiżowym miesięcznikiem „Twórczość”. Zmarł w 1980 roku w Warszawie.

Ewolucja poetycka: od estetyzmu do ascezy

Poezja Iwaszkiewicza to ciągłe poszukiwanie piękna. Jego wczesne wiersze cechuje skrajny estetyzmestetyzm Pogląd z przełomu XIX i XX wieku uznający piękno za najwyższą wartość, często wyrażany hasłem „sztuka dla sztuki”. i kult sztuki. Z czasem poeta zaczął skłaniać się ku klasycznej prostocie. Zawsze jednak zachowywał zmysłową wrażliwość na urodę świata, łącząc ją ze świadomością nieosiągalności pełnego szczęścia.

Młodość i eksperymenty

Debiutanckie Oktostychy (1919) mocno wyróżniały się na tle ówczesnej poezji. Zamiast tuwimowskiej fascynacji codziennością, Iwaszkiewicz proponował ucieczkę w wyrafinowane piękno. Patronem tomu był Oscar Wilde. Poeta wprowadził do polskiej literatury oktostychoktostych Utwór liryczny lub strofa składająca się z dokładnie ośmiu wersów. – formę złożoną zazwyczaj z czterech dystychówdystych Strofa dwuwersowa, często stanowiąca zamkniętą całość znaczeniową.. Próbował też adaptować japońskie gatunki liryczne.

Wydane w 1922 roku Dionizje to zwrot ku nowatorstwu. Tom inspirowany twórczością Arthura Rimbauda i mitem dionizyjskim przyniósł oryginalną wersję polskiego ekspresjonizmuekspresjonizm Kierunek w sztuce i literaturze skupiony na wyrażaniu silnych, często skrajnych emocji i wewnętrznych przeżyć twórcy.. Wiersze z tego okresu są pełne dysonansów, hałaśliwej dykcji i zmysłowego uzależnienia od świata. Z kolei proza poetycka Kasydy zakończone siedmioma wierszami (1925) łączyła wizyjną wyobraźnię z postawą bliską panteizmowipanteizm Pogląd filozoficzny utożsamiający Boga z naturą i wszechświatem..

Dojrzałość i wojenne refleksje

W latach 30. twórczość Iwaszkiewicza zmierza ku sferze sacrumsacrum Sfera świętości, oddzielona od zwykłej, codziennej rzeczywistości (profanum).. Tomy Lato 1932 oraz Inne życie (1938) przynoszą poezję kultury. Poeta tłumaczy wielkie dzieła malarskie na język literatury, jednocześnie badając metafizyczny lęk i wewnętrzne niepokoje człowieka.

Doświadczenie II wojny światowej znalazło wyraz w cyklu Plejady (tom Warkocz jesieni, 1954). Iwaszkiewicz unikał dosłownych obrazów okupacji. Skupił się na egzystencjalnej refleksji o przemijaniu. Zderzył kruchość ludzkiego życia z wiecznym pięknem natury. Uczucie melancholii podkreślił klasyczną formą regularnego trzynastozgłoskowcatrzynastozgłoskowiec Tradycyjny polski format wiersza sylabicznego, liczący 13 sylab w wersie, ze średniówką po 7. sylabie..

Późny renesans twórczości

Prawdziwy powrót do wielkiej formy przyniósł tom Jutro żniwa (1963). Poeta zaczął posługiwać się nowoczesnym, ascetycznym językiem. Skupił się na ostatecznych sprawach: starości, śmierci i wartości życia. Szczytowym osiągnięciem tego okresu jest Mapa pogody (1977). Iwaszkiewicz zsyntetyzował w niej całe swoje życiowe doświadczenie, łącząc tradycje Rzymu i Bizancjum.

Mistrz krótkiej formy. Proza i dramat

Iwaszkiewicz osiągnął absolutne mistrzostwo w krótkich formach prozatorskich. Jego opowiadaniaopowiadanie Krótki utwór epicki o prostej fabule, zazwyczaj jednowątkowy, bez luźnych epizodów., takie jak Panny z Wilka, Brzezina (1933) czy Młyn nad Utratą (1936), wyróżniają się gęstą nastrojowością i wnikliwą analizą skomplikowanych stanów emocjonalnych. W czasie wojny napisał głośną Matkę Joannę od Aniołów (1946).

Większe formy epickie reprezentują Czerwone tarcze (1934) – pesymistyczna powieść historiozoficznapowieść historiozoficzna Utwór epicki, w którym wydarzenia historyczne służą do wyrażenia ogólnej refleksji nad sensem i mechanizmami dziejów. – oraz monumentalna sagasaga Rozbudowany utwór epicki przedstawiający losy rodziny lub rodu na tle wydarzeń historycznych. Sława i chwała (1956-1962).

Pisarz był również aktywnym dramaturgiem i tłumaczem. Współpracował z teatrami w Kijowie i Warszawie. W latach 30. stworzył popularne sztuki biograficzne: Lato w Nohant (o Chopinie) oraz Maskaradę. Tłumaczył dzieła Arthura Rimbauda, Paula Claudela, Lwa Tołstoja, Antona Czechowa, a także dramaty Williama Szekspira (Hamlet, Romeo i Julia).

Fenomen grupy Skamander

Iwaszkiewicz współtworzył grupę, która zrewolucjonizowała polską poezję. Skamander powstał w 1918 roku. Obok Iwaszkiewicza trzon grupy stanowili Julian Tuwim, Antoni Słonimski, Kazimierz Wierzyński i Jan Lechoń. Patronem duchowym młodych poetów był Leopold Staff, a nazwa formacji pochodziła z dramatu „Akropolis” Stanisława Wyspiańskiego.

Skamandryci nie mieli sztywnego programu. Głosili wolność twórczą i zachwyt nad biologiczną stroną życia (witalizmwitalizm Postawa afirmująca życie, energię biologiczną i radość z samego faktu istnienia.). Zrzucili poetę z romantycznego piedestału – miał być zwykłym uczestnikiem codzienności. Wprowadzili do wierszy język potoczny, kolokwializmykolokwializm Wyraz lub zwrot zaczerpnięty z języka potocznego, stosowany w literaturze dla ożywienia stylu. i neologizmyneologizm Nowy wyraz utworzony w danym języku, często na potrzeby konkretnego utworu literackiego., zachowując przy tym rygorystyczną doskonałość warsztatową.

Anegdota z królową w tle

W 1955 roku do Polski na Konkurs Chopinowski przyjechała królowa belgijska Elżbieta. Do dotrzymywania jej towarzystwa wytypowano Iwaszkiewicza. Podczas spaceru po Warszawie weszli do jednego z kościołów. Pisarz odruchowo się przeżegnał.

– Nie wiedziałam, że jest pan wierzący... – zdziwiła się królowa.
– Jestem wierzący, lecz niepraktykujący – odparł Iwaszkiewicz.
– Myślałam, że jest pan komunistą...
– Jestem praktykującym, lecz niewierzącym.

Środowisko literackie plotkowało później, że tę błyskotliwą wymianę zdań wymyślił Antoni Słonimski, by zrobić koledze na złość.

Analiza wiersza „Powrót”

Utwór pochodzi z debiutanckiego tomu Oktostychy i jest dedykowany Zofii Świerczyńskiej. To przykład liryki bezpośredniejliryka bezpośrednia Typ liryki, w którym podmiot liryczny wypowiada się w pierwszej osobie, wprost wyrażając swoje uczucia.. Podmiot liryczny nie używa jednak formy „ja”. Posługuje się bezokolicznikami: „siąść”, „patrzeć”, „spostrzegać”, co nadaje refleksji uniwersalny charakter.

Wiersz otwiera mocna teza:

Nie masz większej mądrości nad mądrość powrotu...

Archaiczna konstrukcja „nie masz” (zamiast „nie ma”) odsyła czytelnika do języka Jana Kochanowskiego. Buduje to klimat dawności i powagi. Utwór składa się z czterech dystychów, tworząc klasyczny oktostych. Napisany jest trzynastozgłoskowcem z regularnymi rymami okalającymirymy okalające Układ rymów w strofie według schematu abba. i średniówkąśredniówka Stały przedział wewnątrz wersu, dzielący go na dwa człony intonacyjne. po siódmej sylabie.

Tytułowy powrót to ucieczka do przeszłości i sztuki. Teraźniejszość przegląda się w dawnych czasach niczym w tafli wody:

A potem, na dno wody obróciwszy oczy,
Spostrzegać na zielonej, nieruchomej głębi,
Jak się wodnej zarośli włos przejrzysty kłębi.
Niby dawne odbicie dwóch złotych warkoczy.

Podmiot liryczny precyzyjnie reżyseruje swój azyl. Książka nie służy tu do czytania – jest rekwizytem, z którym siada się, by patrzeć na stary wirydarzwirydarz Wewnętrzny dziedziniec w klasztorze lub pałacu, często otoczony krużgankami i pełniący funkcję ogrodu.. Malarski opis krajobrazu („Z głębią mdlejącej zorzy u drogi wylotu”) potęguje nastrój kontemplacji. Wiersz stanowi hołd dla klasycznego piękna i stałych wartości, w których człowiek może znaleźć schronienie przed chaosem świata.