Kamień na kamieniu - opracowanie

Geneza powieści

Powieść Kamień na kamieniu Wiesława Myśliwskiego, zaliczana do nurtu chłopskiegoPrąd w literaturze polskiej XX wieku skupiający się na tematyce wiejskiej, kulturze ludowej i przemianach społecznych na wsi. współczesnej literatury polskiej, ukazała się w 1984 roku. Szybko stała się literackim wydarzeniem. Krytyk Henryk Bereza pisał o niej z zachwytem:

Jest, jak każde arcydzieło, przede wszystkim wielką tajemnicą sztuki, czymś niepojętym, co zdaje się do nas przychodzić z innego wymiaru. Myśliwski, wypełniając wielowiekowe puste miejsce w polskiej literaturze, bierze na siebie cały ciężar odwiecznych epickichOdnoszących się do epiki, rodzaju literackiego charakteryzującego się obecnością narratora i fabuły. zobowiązań artystycznych, (...) spełnia epicką powinność wobec chyba jednego z ostatnich układów świata o cechach niepowtarzalności i samowystarczalnej pełni.

Pomysł na tematykę dziewięciu zatytułowanych rozdziałów (I. Cmentarz, II. Droga, III. Bracia, IV. Ziemia, V. Matka, VI. Płacz, VII. Alleluja, VIII. Chleb, IX. Brama) zrodził się z osobistych doświadczeń autora. Myśliwski przymierzał się do budowy rodzinnego grobowca. To skłoniło go do wspomnień o przeszłości i dzieciństwie spędzonym w małej miejscowości nieopodal Sandomierza.

Problematyka powieści

Książka daje wybitny przekrój wiejskiego społeczeństwa od czasów przedwojennych, przez wojnę i PRLPolska Rzeczpospolita Ludowa – oficjalna nazwa państwa polskiego w latach 1952–1989, w okresie rządów komunistycznych., aż po lata współczesne. Osią fabuły jest rewolucja obyczajowa na polskiej wsi. Wszystko obserwujemy oczami Szymona Pietruszki. To prosty, porywczy, kłótliwy, ale niezwykle sprytny i inteligentny chłop urodzony jeszcze przed wojną. Pełni on funkcję pierwszoosobowego narratoraTyp narratora, który jest uczestnikiem wydarzeń i opowiada o nich z własnej perspektywy, używając formy "ja".. Z czasem staje się postacią uniwersalną, szukającą prawdy o swoim miejscu w świecie i naturze.

Autor stawia na surową poetykę realizmuSposób kształtowania dzieła literackiego dążący do wiernego, obiektywnego odtworzenia rzeczywistości.. Pokazuje bolesne zderzenie wiejskiej mentalności z miejską rzeczywistością. Ludziom wychowanym na wsi trudno było odnaleźć się w dusznych biurach na państwowych posadach. Szymon próbował uciec od chłopskości. Pełnił w życiu różne role, ale ostatecznie najlepiej sprawdził się jako gospodarz i opiekun chorego psychicznie brata, Michała.

Powieść nie jest jednak apoteoząWyidealizowane, pochwalne przedstawienie postaci, idei lub zjawiska. wiejskiego życia. Szymon zna głód skręcający kiszki, morderczą pracę od świtu do nocy i kaprysy pogody niszczące plony. Mimo to kocha ziemię. Czuje się bezpiecznie w swoim domu. Myśliwski unika drastycznych, naturalistycznychKierunek ukazujący świat w sposób brutalnie szczery, często skupiający się na biologicznych aspektach życia i nędzy. opisów biedy, znanych choćby z prozy Stefana Żeromskiego. Podobnie jak w Chłopach Reymonta, rytm życia wyznacza tu natura. Język jest plastyczny, żywy, pozbawiony sztucznej gwaryTerytorialna odmiana języka ogólnonarodowego, używana przez ludność na danym obszarze, głównie na wsi..

Historia rodziny Pietruszków ma wymiar symboliczny. Ukazuje urbanizacjęProces rozwoju miast i przenikania miejskiego stylu życia do środowisk wiejskich. wsi, zanik dawnych obyczajów (jak darcie pierza czy odkrawanie pierwszej kromki chleba dla ziemi) i rozpad sąsiedzkich więzi. Kłótnie o miedzęWąski, niezaorany pas ziemi oddzielający od siebie pola różnych właścicieli. z Prażuchami przypominają motywy z komedii Sami swoi. Zwykłe przedmioty stają się pretekstem do rozważań o życiu, śmierci i miłości. Szymon mówi o tym wprost:

Cały świat jest jedną mową. Gdybyś tak się w ten świat dobrze wsłuchał, mógłbyś nawet usłyszeć, co sto lat temu mówili, może tysiące. Bo słowa śmierci nie znają. Jakby jakieś ptaki przezroczyste, raz wypowiedziane, krążą już na wieki ponad nami, tylko że ich nie słyszymy. (...) Od słowa zaczyna się życie i na słowach kończy.

Brak chronologiiLiniowe, uporządkowane następstwo zdarzeń w czasie. i luźny tok skojarzeń to celowy zabieg. Buduje on autentyczność chłopskiej gawędyGatunek prozy stylizowany na ustną, swobodną opowieść, charakteryzujący się luźną kompozycją i dygresjami.. Ta momentami groteskowaKategoria estetyczna łącząca w jednym dziele elementy sprzeczne, np. komizm z tragizmem, absurd z realizmem. opowieść wciąga ciepłem i dowcipem. Doskonale oddaje to scena, w której Szymon poucza o pisowni wyrazu grób:

- To co ty wiesz baranie, kiedy nie wiesz, jak się grób pisze! I zostaw tu takiemu gospodarkę. W trymiga ją roztrwoni. Brzuchem do góry będzie leżał i patrzył, jak mu rośnie. Pójdź na cmentarz, leży kto w otwartym grobie?! Ziemią wszystko przysypane, płytami przywalone. Umarli na wieki oddzieleni od żywych. Ten świat od tamtego.

Humor w powieści

Książka obfituje w komiczne sytuacje. Mistrzem ciętej riposty jest stary Pietruszka, ojciec Szymona. Praca w polu to dla niego absolutny priorytet. Kiedy uznano jego syna za zmarłego, ojciec protestował, bojąc się, że chłopak się rozleniwi:

– Ano, będzie mu się wydawało, że zabity, to nie będzie chciało mu się nic robić. A tu jest roboty, o, jest. Żniwa idą. I samego żyta zasialiśmy dwie morgiDawna jednostka miary powierzchni gruntu (ok. 0,5 hektara), odpowiadająca obszarowi, jaki człowiek mógł zaorać w jeden dzień.. Potem przyjdą kopania. Też będzie roboty, o, będzie. Źleście przyszli. Trza było przyjść po żniwach, po kopaniach. Na zimę może prędzej.

Dialogi między ojcem a synem to ciągła walka o dominację. Ojciec przyjmuje pozę mędrca, a Szymon próbuje mu zaimponować. Sprzeczki o drobnostki ciągną się w nieskończoność. Czasem Szymon ustępuje tylko dla świętego spokoju, wymyślając absurdalne historie o duchach przodków przychodzących za pokutę.

Myśliwski potrafi wpleść humor w sytuacje skrajnie tragiczne. Kiedy Niemcy wiozą chłopów do lasu na rozstrzelanie, Szymon przypomina sobie wróżbę Cyganki o długim życiu. Widząc łopaty do kopania własnego grobu, łudzi się naiwnie:

– A wedle mnie las jedziemy sadzić. Gajowy Oleś płacił grosza od sosenki przed wojną. Ciekawe wiele oni.

Chronologiczny plan losów Szymona Pietruszki

1. Dzieciństwo

• Niechęć do pomagania ojcu w polu.
• Kradzież kromki chleba.
• Pokuta i pójście z matką na pielgrzymkę.

2. Młodość

• Szymon uznawany za najładniejszego we wsi.
• Wiejskie zabawy i częste bójki.
• Ogromne powodzenie u dziewczyn.
• Ciągłe kłótnie i bójki z sąsiadem Prażuchem.

3. Wiek dojrzały

• Wybuch wojny i ucieczka przed śmiercią.
• Szymon zostaje partyzantemCzłonek nieregularnych oddziałów zbrojnych walczących na zapleczu wroga, często w ukryciu (np. w lasach). dowodzącym oddziałem.
• Siedmiokrotne rany odniesione w walce.
• Bitwa z Niemcami w Maruszewie.
• Wykonywanie wyroków na zdrajcach Polski.
• Spotkanie w knajpie z chrzestnym i zgoda z Prażuchem.
• Powrót z wojny do domu.
• Poskładanie dziedzicowegoWłaściciel majątku ziemskiego, szlachcic. stołu.
• Praca w milicjiFormacja policyjna w państwach komunistycznych, w tym w PRL, służąca do utrzymania porządku publicznego..
• Przymusowe pozostanie na gospodarce.
• Zajmowanie się fryzjerstwem.
• Praca przy udzielaniu ślubów cywilnych.
• Podrywanie Małgorzaty.
• Przeniesienie na inne stanowisko i narastający alkoholizm.
• Związek z Małgorzatą i jego ostateczny rozpad.
• Częste wizyty u sklepowej Kaśki.
• Powrót brata Michała do domu.
• Śmierć matki, a później ojca.
• Zwolnienie z pracy.
• Opieka nad chorym Michałem.
• Zbudowanie nowej drogi we wsi.
• Poważny wypadek Szymona i dwa lata spędzone w szpitalu.
• Opieka Prażucha nad gospodarstwem Pietruszków.
• Postanowienie Szymka o wybudowaniu grobu.
• Wyjście ze szpitala i zastanie zdewastowanego gospodarstwa.
• Odnalezienie Michała.
• Zakup placu pod grób i wykopanie dołu.
• Mozolne zdobywanie materiałów budowlanych.
• Postawienie murów przez majstra Chmiela.
• Ciągłe kłopoty finansowe.
• Przyjazd braci i ich wymówki.
• Śmierć kamieniarza.
• Pozostawienie niewykończonego grobu.

Najważniejsze cytaty

Rozdział I. Cmentarz

Bo łzy lubią nieraz gorzej niż kule dziurawić.

Rozdział II. Droga

Nieraz krzykiem nie pomoże, płaczem nie pomoże, kosą nie pomoże. Nie pomoże ci Bóg ni ludzie, tylko ta twoja cierpliwość. I nawet umrzeć gdy ci przyjdzie, nie wyda się to takie straszne, bo śmierć panie, też cierpliwość.

Rozdział III. Słowa

Bo słowa to wielka łaska. Cóż ma tak naprawdę człowiek prócz słów dane? I tak nas wszystkich czeka kiedyś wieczne milczenie, to się jeszcze namilczymy. Może przyjdzie nam ściany z bólu drapać za najmarniejszym słowem.

Rozdział IV. Ziemia

Nie powinniśmy się rodzić, kiedy nie umiemy żyć. W deszczu lubi się nieraz najgorzej zapomniane przypomnieć. Jeszcze kiedy się rozpada, to pada i pada, a tobie wciąż się coś przypomina.

Rozdział V. Matka

O szczęściu mówiłem. Że szczęścia trzeba szukać w sobie, a nie naokoło. Że nikt go człowiekowi nie da, jak sam sobie go nie da. Że szczęście jest nieraz bliziutko, może w tej ubogiej izbie, gdzie się całe życie żyje, a ludzie Bóg wie gdzie go szukają.

Rozdział VI. Płacz

Ale tak już jest na świecie, że kobiecie płacz przychodzi z pomocą, kiedy rozum przestaje pojmować. A płacz wie wszystko, słowa nie wiedzą, myśli nie wiedzą, nie wiedzą sny i Bóg czasem nie wie, a płacz ludzki wie. Bo płacz jest płaczem, i tym, nad czym płacze.

Rozdział VIII. Chleb

A zdarza się, że śmierć można odpędzić muzyką.

Rozdział IX. Brama

Nie staraj się tak za wszelką cenę być silny. Siła odgradza nas od innych ludzi. Ale to życie oduczyło mnie płakać [...]. Bo życie niejednego potrafi oduczyć i niczego za to nie nauczyć. Choć mówi się, że życie uczy. Nieprawda.