Kartoteka

Nowa forma dramatu

Różewicz napisał ten tekst w 1960 roku. Zrobił coś, co wstrząsnęło polską sceną. Odrzucił zasadę trzech jednościZasada trzech jedności Klasyczna reguła dramatyczna wymagająca jedności czasu, miejsca i akcji, wywodząca się z antyku.. Nie ma tu linearnej fabuły. Nie ma punktu kulminacyjnego ani logicznego zakończenia. Zamiast tego dostajemy serię luźnych scen. Przypominają one senny koszmar albo rozsypane dokumenty. Taka konstrukcja to flagowy przykład teatru otwartegoTeatr otwarty Forma dramatu o luźnej kompozycji, pozbawiona wyraźnego początku i końca, otwarta na interpretacje i ingerencje reżysera..

Bohater bez właściwości

W centrum wydarzeń znajduje się po prostu Bohater. To mężczyzna w średnim wieku, pozbawiony imienia, twarzy i konkretnego zawodu. Przez większość czasu leży w łóżku. Biernie przyjmuje przewijających się przez jego pokój gości. Odwiedzają go między innymi Rodzice, Wujek, Tłusta Kobieta oraz Chór Starców.

Brak imienia to celowy zabieg. Różewicz kreuje everymanaEveryman (z ang. „każdy człowiek”) Bohater uniwersalny, pozbawiony indywidualnych cech, reprezentujący całą zbiorowość ludzką.. Ten leżący w łóżku mężczyzna uosabia całe pokolenie ukształtowane przez wojnę. Chór Starców naśladuje antyczne wzorce, ale robi to w sposób groteskowy, komentując absurdalną rzeczywistość. Z kolei Rodzice i Wujek to echa przeszłości. Bohater nie potrafi się z nią ostatecznie rozliczyć.

Znaczenie tytułu i kryzys tożsamości

Tytułowa kartoteka to zbiór teczek, urzędowych dokumentów i ankiet personalnych. Definiują one człowieka wyłącznie z zewnątrz. Wnętrze Bohatera pozostaje puste. Jego życiorys jest niespójny, pełen sprzeczności, jakby ktoś posklejał go z cudzych fragmentów.

Bierność mężczyzny często bywa mylona z lenistwem. W rzeczywistości to objaw głębokiego wyczerpania moralnego. Trauma wojenna zniszczyła dawny system wartości. Działanie w świecie pozbawionym sensu stało się dla niego niemożliwe.

Senna logika i motywy

Światem przedstawionym rządzi absurd. Postacie wchodzą i wychodzą bez wyraźnego powodu. Rozmowy rwą się w połowie, a czas płynie nieliniowo. Różewicz wykorzystuje poetykę snu. Pozwala mu to swobodnie mieszać różne etapy życia Bohatera: dzieciństwo, wojenną młodość i dorosłość.

Rodzina w dramacie funkcjonuje fasadowo. Bliscy nie niosą wsparcia w odbudowie zrujnowanej psychiki. Próbują jedynie wtłoczyć Bohatera w utarte role społeczne.

Kontekst maturalny

Na egzaminie dojrzałości tekst Różewicza to idealny materiał do tematów o kondycji człowieka współczesnego. Świetnie sprawdza się przy omawianiu kryzysu wartości oraz motywu antybohateraAntybohater Postać pierwszoplanowa pozbawiona cech heroicznych, często bierna, zagubiona, pełna wad i słabości..

Dramat często zestawia się z „Tangiem” Sławomira Mrożka. Oba utwory diagnozują upadek kultury XX wieku, ale robią to w zupełnie inny sposób. Artur z „Tanga” desperacko szuka idei i próbuje działać. Bohater „Kartoteki” poddaje się całkowitej apatii.