Kazania sejmowe – Piotr Skarga

Polityka z ambony

Piotr Skarga wydał swój zbiór w 1597 roku. Jako nadworny kaznodzieja Zygmunta III Wazy i wpływowy jezuitaJezuici Zakon katolicki powołany do walki z reformacją, kładący ogromny nacisk na edukację i kaznodziejstwo., miał jeden cel: wstrząsnąć sumieniami szlachty. Tekst łączy formę religijną z drapieżną publicystyką polityczną. Autor bezlitośnie punktuje błędy rządzących, domagając się natychmiastowej naprawy państwa.

Dobrze wiedzieć
Skarga najprawdopodobniej nigdy nie wygłosił Kazań sejmowych w formie, w jakiej je znamy. Zostały one napisane i wydane drukiem jako traktat polityczny stylizowany na mowy. To celowy zabieg literacki, który miał nadać tekstowi dynamikę i siłę żywego słowa.

Sześć chorób Rzeczypospolitej

Utwór nie posiada tradycyjnej fabuły. To rozbudowany traktat, w którym Skarga diagnozuje kryzys państwa. Wymienia sześć śmiertelnych chorób toczących Polskę:

brak miłości ojczyzny i prywataPrywata Przedkładanie własnych interesów majątkowych i politycznych nad dobro wspólne państwa.,
niezgoda wewnętrzna dzieląca obywateli,
osłabienie władzy królewskiej na rzecz przywilejów szlacheckich,
podważanie praw Kościoła katolickiego,
niesprawiedliwość społeczna, zwłaszcza wyzysk chłopów i mieszczan,
grzechy jawne oraz tolerowanie herezjiHerezja Pogląd religijny sprzeczny z oficjalną dogmatyką Kościoła; w czasach Skargi dotyczyło to głównie protestantyzmu..

Prorok i grzesznicy

W tekście nie znajdziesz klasycznych bohaterów literackich. Centralną postacią jest sam podmiot mówiący. Kaznodzieja przyjmuje pozę biblijnego proroka. Z gniewem, ale i ogromnym bólem, ostrzega naród przed nadciągającą zagładą. Jego autorytet opiera się na urzędzie kapłańskim oraz cytatach z Pisma Świętego.

Zbiorowym antagonistą jest polska szlachta. Skarga oskarża ją o anarchię, pychę i całkowitą obojętność na los najbiedniejszych. Słynna złota wolność szlachecka zostaje tu zdemaskowana jako pozorne dobro, które w rzeczywistości niszczy struktury państwowe.

Matka i tonący okręt

Skarga posługuje się dwiema potężnymi alegoriamiAlegoria Motyw w literaturze lub sztuce, który poza znaczeniem dosłownym ma jedno, z góry ustalone znaczenie przenośne., które na stałe weszły do polskiego języka.

Pierwsza to ojczyzna jako matka. Jest kochająca, ale brutalnie krzywdzona przez własnych, nieodpowiedzialnych synów. Druga to państwo jako tonący okręt. Kiedy statek idzie na dno, giną wszyscy pasażerowie, bez względu na ich majątek czy pozycję społeczną. Ratowanie Rzeczypospolitej to absolutny obowiązek każdego obywatela. Obie metafory uderzają w emocje i budują silne poczucie wspólnoty.

Kontekst maturalny i siła retoryki

Na egzaminie tekst Skargi pojawia się najczęściej przy tematach związanych z patriotyzmem, odpowiedzialnością obywatelską i krytyką wad narodowych. Naturalnym kontekstem dla tego dzieła jest Odprawa posłów greckich Jana Kochanowskiego. Oba utwory to dramatyczne ostrzeżenia przed upadkiem państwa. Skarga pisał z perspektywy głęboko konserwatywnej. Lekarstwem na kryzys miała być silna władza królewska i absolutna jedność religijna.

Dzieło to także mistrzowski pokaz renesansowej retorykiRetoryka Sztuka pięknego, przekonującego mówienia i pisania, wywodząca się z antyku.. Autor celowo bombarduje odbiorcę apostrofami, anaforami i pytaniami retorycznymi. Stosuje gradację napięcia, aby maksymalnie zaangażować słuchacza.

Pytania o granicę między wolnością a anarchią oraz o lojalność elit wobec wspólnoty czynią z Kazań sejmowych tekst zaskakująco aktualny.