Bohaterowie Małej Apokalipsy
Galeria postaci w powieści Tadeusza Konwickiego to zbiór jednostek uwikłanych w absurdalną rzeczywistość upadającego systemu komunistycznego. Główny bohater, starzejący się literat z blokadą twórczą, staje przed żądaniem złożenia ostatecznej ofiary z własnego życia. Otaczający go ludzie reprezentują pełen przekrój zdegenerowanego społeczeństwa, od cynicznych aparatczyków po wypalonych działaczy podziemia.
Autor: Dorota Blednicka
Czas czytania: 6 min
Spis treści
Bezimienny pisarz – portret głównego bohatera
Centralną postacią utworu jest mężczyzna w średnim wieku, nieznany z imienia i nazwiska. Z zawodu jest pisarzem, który od siedmiu lat cierpi na niemoc twórcząStan, w którym artysta traci zdolność do kreowania nowych dzieł, często wywołany kryzysem psychicznym lub brakiem wolności słowa.. Mieszka w samym centrum Warszawy. Od lat dręczą go obsesyjne myśli o śmierci. Zastanawia się, jak godnie odejść, zostawiając po sobie coś wartościowego dla potomnych.
Jego życiorys to pasmo rozczarowań. Przez pewien czas należał do partii rządzącej, z której ostatecznie go wyrzucono. Później zaangażował się w działalność opozycji demokratycznejGrupy i ruchy społeczne sprzeciwiające się władzy komunistycznej w PRL, działające często w podziemiu.. Z niej również zrezygnował, uznając jej działania za nieskuteczne i fasadowe. Obecnie czuje się „wolnym anonimem” – człowiekiem całkowicie wyobcowanym ze społeczeństwa.
To mężczyzna skrajnie pesymistyczny i zgorzkniały. Niegdyś sławny, wydawany za granicą, dziś nie potrafi odnaleźć w sobie dawnej weny. Zamiast pisać, skupia się na chłodnej ocenie władzy i postaw swoich rodaków. Przewiduje nieuchronną zagładę narodu. Jako doskonały obserwator bezlitośnie punktuje dwulicowość dawnych kolegów z podziemia oraz realne niebezpieczeństwo płynące ze strony reżimu.
W rysie charakterologicznym głównego bohatera można odnaleźć wyraźne elementy autobiograficzne Tadeusza Konwickiego. Pisarz również mieszkał w centrum Warszawy, przeżywał kryzysy twórcze i miał za sobą epizod fascynacji komunizmem, z którego później się wycofał. Nie należy jednak stawiać znaku równości między autorem a narratorem powieści.
Tragizm, groteska i banał codzienności
Bohater pełni w powieści funkcję narratoraRelacjonuje wydarzenia z własnej perspektywy, często filtrując je przez swoje emocje, lęki i uprzedzenia.. Świat przedstawiony poznajemy wyłącznie z jego perspektywy. Często zaciera się granica między obiektywną rzeczywistością a projekcją jego wyobraźni – snami, stanami lękowymi czy depresyjnymi wizjami.
Żądanie, by złożył ofiarę z własnego życia w imię wyższej idei, budzi w nim początkowo silny bunt. Choć sam pragnie śmierci, nie widzi sensu w akcie samospaleniaDrastyczna forma protestu politycznego, polegająca na publicznym podpaleniu samego siebie w obronie wyższych wartości.. Jego wielogodzinna wędrówka po Warszawie to desperackie poszukiwanie odpowiedzi na dręczące wątpliwości. Próbuje uciec przed przeznaczeniem w ramiona Nadieżdy. Nie potrafi jednak ostatecznie się wycofać – paraliżuje go strach przed tym, że dziewczyna uzna go za tchórza.
Pamięć nie przynosi mu ukojenia. W licznych retrospekcjachPrzywołanie wcześniejszych wydarzeń, zaburzające chronologiczny układ fabuły, służące wyjaśnieniu motywacji postaci. wspomnienia wzniosłych wydarzeń historycznych mieszają się ze stertą bezużytecznych staroci. Rzeczywistość wokół niego pozbawiona jest wartości absolutnych. Zło, z którym walczy, okazuje się boleśnie banalne – to wyłączony gaz, niezdarni milicjanci, prymitywni donosiciele. W tym świecie bohater oscyluje między postawą romantycznego herosa a żałosnego błazna. Staje się postacią na wskroś groteskowąKategoria estetyczna łącząca elementy skrajnie sprzeczne, np. tragizm z komizmem, absurd z realizmem..
Galeria postaci drugoplanowych
Aparat władzy i jego trybiki
Kobiałka to dygnitarz partyjny i sąsiad głównego bohatera. Jako jeden z nielicznych polityków zachował resztki przyzwoitości. Podczas zjazdu z udziałem radzieckiego sekretarza wywołuje publiczny skandal – rozbiera się do naga w trakcie przemówienia. Zostaje uznany za niepoczytalnego i trafia do szpitala psychiatrycznego. Ten desperacki krok zapewnia mu bezpieczeństwo i ucieczkę od polityki.
Edward Szmidt jest bratem bliźniakiem Rysia. To filozof marksistaSystem filozoficzno-ekonomiczny, stanowiący oficjalną, choć w praktyce często wypaczoną, ideologię państw komunistycznych., który prowadzi absurdalne wykłady o aluzji dla urzędników cenzuryInstytucja państwowa kontrolująca publikacje przed ich wydaniem, blokująca treści niewygodne dla władzy.. Zajmuje się również kuriozalną transakcją sprzedaży województwa zielonogórskiego Niemcom. Jest człowiekiem fałszywym, gorliwie wierzącym, że Rosja wkrótce stanie się rajem na ziemi.
Sacher to emerytowany członek Biura PolitycznegoNajwyższy organ wykonawczy partii komunistycznej, skupiający w swoich rękach realną władzę w państwie.. Niegdyś potężny i bezwzględny, dziś jest jedynie zagubionym staruszkiem. Jego jedynym celem jest strzeżenie własnych pamiętników, w których opisał i ocenił system totalitarny.
Tadzio Skórko wydaje się naiwnym chłopakiem z prowincji. Twierdzi, że pochodzi ze Starogardu i jest wielkim fanem pisarza. W rzeczywistości to czterdziestoletni agent bezpiekiTajny współpracownik lub funkcjonariusz służb specjalnych, inwigilujący obywateli i donoszący władzy. przydzielony do inwigilacji głównego bohatera. Zdemaskowany, wyznaje, że jest niespełnionym poetą. Praca dla reżimu zaspokaja jego próżność, czyniąc z niego typowego wyrobnika systemu zdolnego do każdej zdrady.
Opozycja i środowisko artystyczne
Hubert to dawny przyjaciel pisarza z czasów wspólnej walki w podziemiu. W przeszłości niezwykle aktywny, zbierał podpisy pod petycjami, a nawet próbował powiesić się w szafie. Obecnie jest człowiekiem schorowanym i całkowicie wypalonym. To on przynosi bohaterowi wyrok – żądanie dokonania samospalenia.
Rysio Szmidt, wierny towarzysz Huberta, to pisarz koncesjonowany przez władzę. Utrzymuje się ze wznawianej broszurki dla dzieci. Marzy o międzynarodowej sławie, dlatego tworzy prozę amorficznąTwórczość celowo pozbawiona wyraźnej struktury i fabuły, w powieści symbolizuje artystyczną pustkę i pretensjonalność.. Uważa się za wybitnego twórcę. Nienawidzi swojego brata bliźniaka, Edwarda. Reprezentuje postawę skrajnie dwulicową.
Władysław Bułat jest uznanym reżyserem filmowym. Tworzy kino dla mas, kierując się wyłącznie chęcią zysku i kariery. Zręcznie balansuje między sympatiami opozycyjnymi a usługiwaniem partii. Planuje emigrację do Ameryki Południowej.
Jan to umierający w samotności starzec. Kiedyś był pisarzem o światowej sławie i niekwestionowanym autorytetem moralnymOsoba ciesząca się powszechnym szacunkiem, wyznaczająca standardy etyczne, często w opozycji do opresyjnej władzy.. Po odejściu żony stoczył się w alkoholizm. Pobiera wysoką emeryturę, co sugeruje dawne układy z władzą. Główny bohater szuka u niego potwierdzenia sensu swojej ofiary, ale nie znajduje oparcia.
Halina to młoda, energiczna działaczka opozycji. Została wyznaczona do technicznego przygotowania samobójstwa pisarza. Zdobywa importowane zapałki i niezawodny rozpuszczalnik. Zostaje aresztowana w ciągu dnia, przez co nie może podać bohaterowi zastrzyku przeciwbólowego – w tym zadaniu zastępuje ją Marek.
Motyw samospalenia w powieści nawiązuje do autentycznych, tragicznych wydarzeń z historii bloku wschodniego. W 1968 roku Ryszard Siwiec podpalił się na Stadionie Dziesięciolecia w Warszawie w proteście przeciwko inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację. Rok później podobnego aktu dokonał czeski student Jan Palach.
Kobieta z zewnątrz
Nadieżda to rudowłosa Rosjanka, wnuczka kochanki Lenina. Do Polski przyjechała z mężem, radzieckim dyplomatąPrzedstawiciel ZSRR, państwa sprawującego w tamtym czasie faktyczną kontrolę nad polityką i gospodarką PRL.. Po rozwodzie chętnie wiązała się z Polakami. Deklaruje, że od dawna kocha pisarza. Wywiązuje się między nimi krótki, intensywny romans. Nadieżda symbolizuje pokusę normalnego życia. Mimo świadomości, że mężczyzna ma wieczorem spłonąć, angażuje się uczuciowo i deklaruje chęć śmierci razem z nim.