Mała apokalipsa - opracowanie, problematyka
Tadeusz Konwicki w „Małej apokalipsie” kreuje przerażający i groteskowy obraz komunistycznej Polski u progu ostatecznego upadku. Powieść zderza zakłamaną, wszechobecną propagandę z szarą codziennością, w której obywatele walczą o przetrwanie w rozpadającym się mieście. Wędrówka głównego bohatera ulicami Warszawy staje się pretekstem do głębokiej refleksji nad sensem ofiary, zniewoleniem narodu i kryzysem wartości.
Autor: Dorota Blednicka
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Świat codzienności i świat propagandy
Rzeczywistość w powieści pęka na dwie skrajne części. Z jednej strony mamy narzucony przez władzę świat oficjalny. PropagandaCelowe działanie zmierzające do ukształtowania określonych poglądów i zachowań zbiorowości. osacza obywateli na każdym kroku. Ulice toną w transparentach, a z głośników płyną hasła:
Polska! Polsza! Polska! Polsza!
Wszędzie kręcą się tajniacy, których warszawiacy rozpoznają już na pierwszy rzut oka. Telewizja transmituje wyłącznie zjazdy partyjne. Przed tym zgiełkiem nie ma ucieczki.
Z drugiej strony istnieje codzienność – przestrzeń totalnego rozkładu. Budynki obracają się w ruinę, mosty pękają, a pory roku zlewają się w jedną, szarą masę. Ludzie nie wiedzą nawet, w którym roku żyją. W tym chaosie obywatele skupiają się wyłącznie na biologicznym przetrwaniu. Relacje międzyludzkie zanikają. Brakuje zaufania, a system totalitarnyUstrój polityczny, w którym państwo w pełni kontroluje życie publiczne i prywatne obywateli. skutecznie niszczy moralność. Obie te sfery – oficjalna i prywatna – podlegają tej samej, nieuchronnej destrukcji.
Symbolika w „Małej apokalipsie”
Konwicki buduje gęstą sieć znaczeń. Na pierwszy plan wysuwają się zdegenerowane symbole narodowe. Godło na Pałacu Kultury traci barwy, a polskie flagi blakną tak dziwnie, że dominuje na nich czerwień – upodabniają się do flag ZSRRKomunistyczne państwo, które po II wojnie światowej narzuciło Polsce system totalitarny.. Orzeł biały zostaje wkomponowany w kulę ziemską oplecioną przez sierp i młotMiędzynarodowy symbol ruchu komunistycznego, oznaczający sojusz robotników i chłopów..
Sama wędrówka bohatera przez Warszawę to współczesna, groteskowaKategoria estetyczna łącząca w jednym dziele elementy sprzeczne, np. komizm z tragizmem, absurd z realizmem. GolgotaWzgórze w Jerozolimie, miejsce ukrzyżowania Jezusa. W literaturze symbol ogromnego cierpienia i męczeństwa.. Pisarz odbywa swoją ostatnią drogę. Ma złożyć z siebie ofiarę, która wstrząśnie sumieniem narodu. Niszczejące budynki to znak agonii całego państwa.
Tytułowa „mała apokalipsa” to koniec świata na miarę szarej, PRL-owskiej rzeczywistości. Nie ma tu biblijnych trąb ani wielkiego sądu – jest powolny, żałosny rozkład państwa, moralności i jednostki. To apokalipsa lokalna, pełna brudu i absurdu.
Wędrówka bohatera a problem egzystencjalny
Doświadczenia XX wieku brutalnie zweryfikowały wiarę w postęp cywilizacyjny. W powieści wyraźnie widać echa egzystencjalizmuNurt filozoficzny zakładający, że człowiek jest wolny, ale ta wolność rodzi lęk i poczucie absurdu istnienia.. Główny bohater krąży po mieście i bije się z myślami. Zastanawia się nad sensem życia i celowością ofiary, którą narzuciła mu opozycja politycznaUgrupowania lub ruchy społeczne sprzeciwiające się polityce rządu, w PRL często działające w podziemiu..
Prawda w tym świecie nie istnieje. Została całkowicie zadeptana przez państwową indoktrynacjęSystematyczne wpajanie określonych ideologii, często przy użyciu przymusu i propagandy.. Bohater czuje się wyobcowany. Widzi etyczny upadek społeczeństwa i bezwzględność reżimu. Żyje w ciągłej obsesji śmierci.
Decyzja o samospaleniuDrastyczna forma protestu politycznego. W bloku wschodnim na taki krok zdecydowali się m.in. Ryszard Siwiec i Jan Palach. to jego ostateczny bunt. To desperacka próba ocalenia własnej tożsamości w świecie, który zamienił się w absurdSytuacja pozbawiona logicznego sensu. W literaturze często ukazuje bezcelowość ludzkiego istnienia.. Konwicki tworzy mroczny dramat egzystencjalnyUtwór skupiający się na wewnętrznych rozterkach jednostki, jej samotności i poszukiwaniu sensu. człowieka uwięzionego w systemie niszczącym podstawy człowieczeństwa.
Obraz rzeczywistości PRL
Powieść to krzywe zwierciadło PRLOficjalna nazwa państwa polskiego w latach 1952–1989, w którym rządy sprawowała partia komunistyczna.. Państwo jest całkowicie uzależnione od Związku Radzieckiego. Właśnie trwa zjazd partii, na który przybył sowiecki dygnitarz. W kuluarach krążą plotki o oficjalnym włączeniu Polski do ZSRR jako kolejnej republiki.
Gospodarka leży w gruzach. Autobusy nie jeżdżą, brakuje prądu, a w sklepach na półkach stoją jedynie atrapy towarów. Funkcjonują tylko sklepy walutoweSieć sklepów w PRL, w których luksusowe towary można było kupić wyłącznie za waluty obce lub bony.. Władza wyprzedaje majątek narodowy – trwają nawet rozmowy z Niemcami o odsprzedaży województwa zielonogórskiego. Nawet przyroda wydaje się chora. Anomalie pogodowe potęgują wrażenie chaosu.
Powieść powstała w 1979 roku i została wydana w drugim obieguNiezależny, nielegalny ruch wydawniczy w państwach bloku wschodniego, omijający państwową cenzurę.. Konwicki trafnie zdiagnozował w niej schyłkowy okres rządów Edwarda Gierka – czas kryzysu gospodarczego, pustych półek i rosnącego zakłamania władzy.
W tym samym czasie partia urządza wystawne, tajne bankiety. CenzuraKontrola państwa nad publikacjami i sztuką, mająca na celu tłumienie treści niewygodnych dla władzy. dławi niezależną sztukę. Społeczeństwo pogrążyło się w marazmieStan apatii, zniechęcenia i braku woli działania, często wynikający z poczucia beznadziei.. Ludzie zatracili zdolność samodzielnego myślenia. Twarze przechodniów są szare, zmęczone i jednakowe. Opozycja również jest przesiąknięta podwójną moralnością – jej działacze noszą maski bohaterów, ale w głębi duszy są ulegli wobec systemu.
Konwicki obnaża powszechne cwaniactwo, łapówkarstwo i donosicielstwo. Polacy nie popierają władzy, ale biernie się jej poddają. Ten przerysowany, karykaturalnyPrzedstawienie zjawiska w sposób celowo wyolbrzymiony, uwydatniający jego wady. obraz miał wstrząsnąć czytelnikiem i pokazać, do czego prowadzi bierność wobec zła.