Środki stylistyczne charakterystyczne dla poezji barokowej

Fundamenty barokowego szoku

Koncept to absolutna podstawa poezji barokowej. Ten efektowny, często szokujący pomysł determinuje całą konstrukcję wiersza. Poeta ma jedno zadanie: zadziwić odbiorcę. Jan Andrzej Morsztyn w sonecie „Do trupa” zestawia cierpienie nieszczęśliwie zakochanego z sytuacją nieboszczyka. W wierszu „Pszczoła w bursztynie” porównuje owada uwięzionego w żywicy do egipskiej królowej Kleopatry. Taka wirtuozeria to czysty marinizmNurt w poezji barokowej, zapoczątkowany przez Giambattistę Marino, stawiający na wirtuozerię formy i zaskoczenie czytelnika..

Kontrast (antyteza) polega na zderzeniu dwóch opozycyjnych znaczeniowo fragmentów. Często towarzyszą mu powtórzenia i antonimy. Widać to doskonale u Morsztyna:

Ty jednak milczysz, a mój język kwili,
Ty nic nie czujesz, ja cierpię ból srodze

Jeszcze silniejszym zderzeniem jest oksymoron. To zestawienie dwóch wykluczających się wyrazów, zazwyczaj rzeczownika i określającego go przymiotnika. Tworzy nową, nielogiczną całość. Przykłady z epoki to „mróz gorejący”, „ogień lodowy” czy „czarna biel”.

Paradoks to sformułowanie zawierające myśl wewnętrznie sprzeczną, kłócącą się ze zdrowym rozsądkiem. Zmusza do głębszej refleksji. Świetnie ilustruje to aforyzm Stanisława Jerzego Leca: „Pierwszym warunkiem nieśmiertelności jest śmierć”.

Składnia i rytm w służbie emocji

Paralelizm składniowy to budowanie kolejnych wersów lub zdań według tego samego schematu. Bardzo często łączy się z anaforą, czyli powtórzeniem tego samego słowa na początku wersu. Spójrz na fragment wiersza „O swej pannie”:

Biały jest polerowny alabastr z Karrary,
Białe mleko przysłane w sitowiu z koszary,
Biały łabęć i białym okrywa się piórem,
Biała perła, nieczęstym zażywana sznurem (...)

Odwrotnością anafory jest epifora – powtarzanie tych samych słów na końcu wersów lub zdań.

Przerzutnia rozbija naturalną intonację wypowiedzi. Poeta przenosi zakończenie zdania do następnego wersu. Buduje to napięcie i dynamizuje tekst. W „Cudach miłości” Morsztyn pisze:

Ja się nie mogę, stawszy się żywiołem
Wiecznym mych ogniów, rozsypać popiołem

Teksty barokowe obfitują też w inwersję, czyli szyk przestawnyZmiana naturalnej kolejności wyrazów w zdaniu, często stosowana dla zachowania rymu, rytmu wiersza lub podkreślenia wagi danego słowa.. Zmiana naturalnej kolejności wyrazów nadaje wypowiedzi podniosły, kunsztowny ton.

Przesada i błyskotliwe zakończenia

Hiperbola to celowe wyolbrzymienie zjawiska, jego wyglądu lub znaczenia. Podmiot liryczny używa jej, by pokazać siłę swoich emocji – najczęściej miłosnego cierpienia. Z kolei kalambur to gra słów oparta na dwuznaczności lub podobieństwie brzmieniowym. Wymaga od czytelnika skupienia i językowej czujności.

Każdy dobrze skonstruowany wiersz barokowy zmierza do puenty. To błyskotliwe, zaskakujące zakończenie utworu. Odwraca spodziewane rozwiązanie, serwuje celny dowcip lub paradoksalne sformułowanie.