"Koniec wieku XIX”, "Schyłek wieku” - analiza porównawcza

Wiersze w pigułce

„Koniec wieku XIX” to sztandarowy utwór epoki, wyrażający całkowitą bezradność człowieka wobec kryzysu wartości. „Schyłek wieku” podejmuje ten sam temat sto lat później, rozliczając XX wiek z niespełnionych obietnic postępu i pokoju.

• Autorzy: Kazimierz Przerwa-Tetmajer / Wisława Szymborska
• Tytuły: „Koniec wieku XIX” / „Schyłek wieku”
• Epoka: Młoda Polska / Współczesność
• Rodzaj literacki: liryka
• Gatunek: wiersz refleksyjno-filozoficzny
• Budowa: Tetmajer: 4 strofy po 4 wersy, 13-zgłoskowiec, rymy okalające. Szymborska: wiersz wolny, bez rymów i stałego metrum, nieregularna budowa stroficzna.

Sytuacja liryczna

W obu utworach mamy do czynienia z liryką bezpośrednią i zwrotem do zbiorowości. U Tetmajera podmiot liryczny wypowiada się w 1. osobie liczby mnogiej („nam”, „wiemy”), stając się rzecznikiem całego pokolenia dekadentów. U Szymborskiej sytuacja jest podwójna: z jednej strony mówi w imieniu zbiorowości („nasz XX wiek”), z drugiej ujawnia się jako konkretna osoba, która otrzymuje list z pytaniem „Jak żyć?”. W obu przypadkach mówiący to ludzie rozczarowani, pozbawieni złudzeń i stojący na gruzach dawnych systemów wartości.

Analiza i interpretacja

Oba wiersze to poetyckie akty oskarżenia wymierzone w mijające stulecia. Choć dzieli je sto lat, łączy je dekadentyzmPrąd kulturowy z końca XIX wieku, charakteryzujący się poczuciem schyłku, wyczerpania, pesymizmem i niewiarą w sens działania. - przekonanie, że ludzkość zmierza ku katastrofie, a dotychczasowa kultura i moralność zbankrutowały.

Tetmajer buduje napięcie w swoim utworze za pomocą serii urywanych pytań retorycznych:

Przekleństwo? [...] Ironia? [...] Wzgarda? [...] Rozpacz? [...] Walka?

To nagromadzenie pytań rwie płynność wypowiedzi i drastycznie przyspiesza tempo czytania. Podmiot liryczny gorączkowo poszukuje jakiejkolwiek postawy wobec świata, by ostatecznie każdą z nich odrzucić jako bezużyteczną. Walka jest z góry skazana na porażkę, co obrazuje brutalna metafora człowieka jako „mrówki rzuconej na szyny / w walce z pociągiem nadchodzącym w pędzie”. Zestawienie kruchego owada z bezduszną maszyną potęguje poczucie determinizmu i całkowitej bezradności jednostki wobec losu.

Szymborska osiąga podobny efekt rozczarowania, stosując zupełnie inne narzędzia. Poetka opiera konstrukcję wiersza na natrętnych powtórzeniach:

Miał być lepszy od zeszłych nasz XX wiek. [...]
Za późno już, żeby to zmienić.
Dobiegały lat [...]
Miało się ku wiośnie [...]
W poważaniu być miała / bezbronność bezbronnych

Ciągłe powtarzanie form czasu przeszłego („miał”, „miała”, „miało”) tworzy monotonny, oskarżycielski rytm. Podmiot liryczny wylicza obietnice XX wieku - brak wojen, głodu, szacunek dla słabszych - pokazując, że żadna z nich nie została spełniona. Czas przeszły bezlitośnie zamyka możliwość naprawy błędów.

Obaj poeci obnażają upadek dawnych wiar. Tetmajer wprost pyta: „Co zostało nam, co wszystko wiemy, / dla których żadna z dawnych wiar już nie wystarcza?”. Nawet religia nie daje ukojenia, bo Bóg to tylko „Oko w trójkąt wprawione i na świat patrzące” - zimny, obojętny symbol, który jedynie „mami” wzrok. Szymborska z kolei demitologizuje pojęcia abstrakcyjne. Używa personifikacjiNadanie przedmiotom, pojęciom lub zjawiskom cech ludzkich., pisząc: „Nadzieja / to już nie jest ta młoda dziewczyna”. Nadzieja zestarzała się razem z kończącym się wiekiem, straciła swoją witalność i naiwność.

Mimo zbieżności tematycznej, utwory dzieli przepaść formalna. Tetmajer, choć pisze manifest pokoleniowyUtwór programowy wyrażający poglądy, lęki i dążenia całej generacji twórców. o upadku wartości, ubiera go w klasyczną formę. To regularny wiersz sylabotonicznySystem wersyfikacyjny oparty na stałej liczbie sylab w wersie i regularnym rozkładzie akcentów. z rymami okalającymi. Szymborska odrzuca ten gorset. Jej wiersz wolnyWiersz odrzucający stałe reguły budowy: rymy, rytm, stałą liczbę sylab., pozbawiony rymów i o nieregularnej długości wersów, odzwierciedla chaos i rozbicie współczesnego świata. Język noblistki jest potoczny, wyważony i konkretny, podczas gdy Tetmajer operuje patosem i wyszukanymi epitetami („zgasłe słońca”, „włócznia złego”).

Konkluzja obu wierszy jest identyczna. Na przełomie wieków człowiek zostaje sam, z opuszczoną głową („Głowę zwiesił niemy” u Tetmajera) i bez odpowiedzi na najbardziej podstawowe, naiwne pytania o sens istnienia.

Środki stylistyczne

• Pytanie retoryczne (Tetmajer) - „Walka?...”, „Byt przyszły?...” - kwestionują kolejne postawy życiowe, potęgując poczucie zagubienia i braku sensu.
• Metafora (Tetmajer) - „mrówka rzucona na szyny / w walce z pociągiem nadchodzącym w pędzie” - obrazuje miażdżącą dysproporcję sił między kruchym człowiekiem a bezlitosnym losem.
• Powtórzenie / Anafora (Szymborska) - „miało”, „miał”, „miała” - buduje monotonny rytm wyliczania niespełnionych obietnic XX wieku.
• Personifikacja (Szymborska) - „Nadzieja / to już nie jest ta młoda dziewczyna” - odbiera pojęciu nadziei jej wzniosłość, pokazując jej zużycie i zmęczenie.
• Epitet (Tetmajer) - „zgasłe słońca”, „włócznia złego” - budują mroczny, dekadencki nastrój utworu.

Konteksty

Kluczowym kontekstem dla wiersza Tetmajera jest schopenhaueryzmFilozofia Artura Schopenhauera głosząca, że życiem rządzi ślepy pęd, a człowiek jest skazany na cierpienie, którego nie da się uniknąć.. Zgodnie z tą filozofią, ludzkim losem kieruje bezrozumny pęd, a osiągnięcie szczęścia jest niemożliwe. Człowiek jest zdeterminowany przez czynniki zewnętrzne, co Tetmajer wprost wyraża w słowach: „Lecz największe z szyderstw czyż się może / równać z ironią biegu najzwyklejszych rzeczy?”.

Matura

Wiersze te doskonale sprawdzają się w tematach maturalnych dotyczących:

• Poczucia kryzysu wartości i upadku cywilizacji na przełomie epok.
• Motywu przemijania i rozczarowania światem (vanitas).
• Porównania postaw człowieka wobec historii i losu.
• Roli poety jako wyraziciela lęków swojego pokolenia.
• Wpływu filozofii pesymistycznej na literaturę.