Żywot człowieka poczciwego - streszczenie, opracowanie

Wiadomości wstępne

Żywot człowieka poczciwego to część obszernej księgi zatytułowanej Źwierciadło albo kstałt, w którym każdy stan snadnie się może swym sprawam, jako we źwierciadle, przypatrzyć. Jest to rozprawa prozatorska, przepleciona kilkoma wierszami, która otwiera cały tom. Utwór należy do literatury parenetycznejUtwory mające na celu kształtowanie wzorców zachowań i propagowanie ideałów osobowych.. Jej zadaniem było zachęcenie czytelników do przyjęcia zasad nowej, renesansowej kultury poprzez ukazanie konkretnego wzorca osobowego.

Na dzieło składają się trzy księgi, podzielone na rozdziały zwane kapitulum, oraz Przemowa krótka do krześcijańskiego człowieka. Księga pierwsza opisuje czas od narodzin do wieku średniego. Księga druga skupia się na sprawach wieku dojrzałego. Księga trzecia ukazuje lata sędziwe i schyłek życia. Rej tworzy rozległą biografię człowieka poczciwego, poświęcając każdemu etapowi równą uwagę.

Na pierwszym planie znajduje się ziemianinSzlachcic posiadający majątek ziemski, utrzymujący się z rolnictwa i pracy na wsi., a nie dworzanin czy władca, co odróżnia tekst Reja od innych europejskich poradników. Dzieło charakteryzuje ciepłe spojrzenie na codzienność. Ton moralizatorski często miesza się tu z zapałem kaznodziejskim. Wyraźnie widać wpływy twórczości Erazma z RotterdamuWybitny humanista renesansowy, który krytykował nadużycia Kościoła i promował irenizm., którego polski pisarz niezwykle cenił.

Streszczenie w pigułce

Żywot człowieka poczciwego to opowieść o idealnym życiu szlachcica, podzielona na trzy naturalne etapy. Księga pierwsza skupia się na dzieciństwie i młodości bezimiennego bohatera. Zaczyna się od przypomnienia historii Adama i Ewy, a następnie przechodzi do edukacji młodzieńca. Chłopak uczy się religii, zdobywa wiedzę w domu, a potem wyrusza za granicę, by poznać świat i nabrać ogłady. Po powrocie służy w wojsku i na dworze, jednak szybko decyduje się na powrót na rodzinną wieś. Księga druga to czas wieku średniego, w którym najważniejsza staje się życiowa stabilizacja. Bohater znajduje dobrą żonę, zakłada rodzinę i z pasją zajmuje się rolnictwem. Żyje w pełnej harmonii z porami roku, unika pijaństwa i obżarstwa, a także pełni obowiązki obywatelskie jako poseł. Księga trzecia opisuje starość i przygotowanie do śmierci. Szlachcic nie boi się końca, traktując go jak bezpieczne dopłynięcie do portu po długim rejsie. Czas spędza na rozmowach z młodymi ludźmi, unikając narzekania na choroby. Całość kończy się pochwałą cnotliwego życia, które gwarantuje spokój sumienia i wieczne zbawienie.

Streszczenie szczegółowe

Księga I

Bohater utworu jest bezimienny, nazywany po prostu człowiekiem poczciwym. Jego losy zaczynają się od wspomnienia Adama i Ewy, co nawiązuje do tradycji kronik średniowiecznych. Kolejne części poświęcone są rodzicom bohatera oraz jego edukacji. Nauka religii odbywa się w duchu kalwińskimNurt protestantyzmu kładący nacisk na surowe zasady moralne, pracowitość i predestynację.. Młodzieniec uczy się w domu, a następnie wyjeżdża za granicę.

Podróże mają konkretny cel. Uczą młodziana obycia w świecie i umiejętności postępowania z ludźmi. Po powrocie do rodzinnego domu przychodzi czas na sprawdzenie zdobytej wiedzy w praktyce. Młody człowiek trafia do wojska i na dwór. Nie bawi tam jednak długo. Szybko uświadamia sobie, że jego prawdziwym powołaniem jest poświęcenie się życiu ziemiańskiemu.

Księga II

Wiek średni to czas stabilizacji. Sprawą absolutnie priorytetową staje się znalezienie dobrej żony i założenie rodziny. Rej z detalami opisuje, na czym polega radość, harmonia i doskonałość życia na wsi. Uczy, jak pobożnie i rozważnie prowadzić gospodarstwo. Pokazuje też, jak mądrze korzystać ze szlacheckich rozrywek towarzyskich i umysłowych.

Człowiek dojrzały ma obowiązki wobec ojczyzny. Rej przytacza zadania poselskieReprezentant szlachty z danego województwa wybierany na sejmikach, by obradować na sejmie walnym. i senatorskieCzłonek wyższej izby parlamentu, doradzający królowi w najważniejszych sprawach państwowych., wypowiadając się przy okazji na temat władzy królewskiej. Człowiek poczciwy żyje wśród sąsiadów i przyjaciół jako wzór prawdziwego szlachectwa oraz sprawiedliwości. Bohater żyje w umiarze. Wyśmiewa życie ponad stan, szkodliwe używki i głupie zabawy. Rej surowo piętnuje obżarstwo, pijaństwo, pychę oraz popadanie w nieopanowany gniew. Nagrodą za uczciwe życie, pełne prawdomówności i dobroci dla innych, jest wieczna sława.

Księga III

Ostatni okres życia to starość. Rej rozprawia się tu z pospolitymi zmorami tego wieku. Niedomagania ciała, choroby i sama śmierć zostają przedstawione w rozważaniach opartych na Biblii, katechizmieZbiór podstawowych zasad wiary chrześcijańskiej, często ujęty w formie pytań i odpowiedzi. oraz filozofii CyceronaRzymski mówca i filozof, propagator cnót obywatelskich i służby państwu. i SenekiRzymski filozof, główny przedstawiciel stoicyzmu, uczący pogardy dla śmierci.. Starość nie jest karą, lecz naturalnym etapem, do którego należy podejść z godnością.

Streszczenia najważniejszych fragmentów

Księga I Kapitulum II punkt 3. Bóg nie chce, aby kto złym był

Nie można twierdzić, że Bóg stworzył kogoś złym człowiekiem. Bóg nikogo zła nie nauczył, ani nie dał nikomu duszy skłonnej do niegodziwości. Uczy człowieka, jak podążać Bożą ścieżką i odrzucać grzech. Usprawiedliwianie własnych błędów wolą Bożą jest niesłuszne. Rej daje dowody z Biblii na to, że człowiek ma wolny wybór. Złodziej, zabijaka czy pijak nie mogą winić Boga za swoje przywary, tłumacząc to przyrodzeniemW języku staropolskim: wrodzony charakter, natura człowieka, jego naturalne skłonności..

Autor przytacza historię kupca, który miał syna o rzekomo złej naturze – chłopiec lubił zabijać zwierzęta. Stroskany ojciec oddał go do rzeźnika, bo ludzie podejrzewali w dziecku przyszłego zbója. Z czasem wyrósł z niego bardzo dobry i bogaty mężczyzna, wprawny w swym rzemiośle.

A tak niech tego nikt nie powieda, aby przyrodzenie mocy nie miało, jesliże cnotą a rozumem nie będzie powściągniono a zahamowano.

Księga I Kapitulum V punkt 5. Jako rozmowy poćciwe młodemu bywają pożyteczne

Czytanie i rozmowy ze starszymi to fundament rozwoju młodego człowieka. Czytać trzeba, żeby wiedzieć o świecie, znać się na ludziach, ładnie mówić i dobrze myśleć. Rozmowy z bardziej doświadczonymi nie mogą być wszeteczneDawniej: niemoralny, rozpustny, nieprzyzwoity, skupiony na pustych przyjemnościach. ani opiłowane. Ćwiczenie rozumu nie musi być męczącym wkuwaniem – ma sprawiać radość obu stronom. Należy zasięgać rad w rzeczach trudnych i poważnych. Wymiana zdań między pokoleniami buduje całą kulturę.

Księga I Kapitulum IX punkt 4. Przyjechawszy z żołnierstwa, jako się rycerski człowiek ma zachować

Młodzian wracający z wojska nie powinien przykrzyć się rodzicom. Ma dawać przykład rodzeństwu, opiekować się rodziną i pilnie strzec wyuczonych cnót rycerskich: poczucia obowiązku, punktualności, dyscypliny. Czasu wolnego nie należy marnować. Rej zaleca czytanie książek lub zabawy w dobrym towarzystwie. Nie wolno dopuścić, żeby się „w barłóg po uszy zagrześć”. Każda chwila służy zdobywaniu mądrości.

Księga II Kapitulum IV punkt 1. Jako się ma poćciwy ślachcic w swym ślachectwie zachować i co jest prawe ślachectwo

A gdychmy już przebrnęli stany a urzędy i powinowatości pospolite, już też pomy [pójdźmy] do poczciwego ślachcica, co jest powinien i jako się w swym stanie stanowić i zachowywać słusznie ma. Abowiem na tym wszystko należy, aby był żyw cnotliwym, poczciwym, pobożnym a pomiernym swym żywotem, nikomu nieszkodliwym, a każdemu wiernym i prawdziwym.

Szlachcic ma być człowiekiem honoru i pokoju. Uczył się prawości, więc teraz musi używać rozumu w życiu codziennym. Ma być ostoją dobroci, gospodarności, pracowitości i sprawiedliwości dla wszystkich wokół. Żadna sprawa w jego majątku nie powinna czekać długo na rozwiązanie.

Księga II Kapitulum XVI fragment punktu 1. Jako poćciwy człowiek, już w słusznych sprawach postanowiony, pomiernego a pobożnego gospodarstwa swego ma roztropnie używać

Gospodarz nie może upatrywać w zwierzętach (jak koza czy świnia) spraw diabelskich. Rej wyśmiewa średniowieczne zabobony i zacofanie. Zwierzęta gospodarskie są dobre i dane przez Boga, by pomagały w pracy, dawały ciepło, pożywienie i nawóz. Szlachcic powinien rano wstać, porozmawiać z żoną o planach na dzień, a potem rozmówić się z urzędnikiem lub wójtem. Następnie musi poświęcić czas dzieciom: rozdzielić obowiązki według wieku, pouczyć i dodać ochoty do pracy. Nawet jeśli pod koniec dnia zastałby dzieci śpiące, powinien je obudzić na krótką rozmowę.

Księga II Kapitulum XVI punkt 2. Rok na cztery części podzielon

A w każdym z tych czasów i potrzebnego a roznego gospodarstwa, i rozkosznych czasów i krotofil swych w swoim onym pomiernym a spokojnym żywocie poćciwy człowiek może snadnie użyć.

Najpiękniejszą porą roku jest wiosna. To czas zabaw na świeżym powietrzu z rodziną i pierwszych prac w ogrodzie. Trzeba wyrwać chwasty, przygotować grządki, obciąć obumarłe gałązki. Wymienione przez Reja nazwy roślin i ziół oddają realistyczny obraz ogrodu. Przydomowe grządki to uciecha pańskiego oka i symbol życia rodziny. Rej zwraca uwagę na pracę chłopów – trzeba ich odpowiednio zachęcać i nagradzać za efekty. W domostwie należy dbać o czystość, bo ład przestrzeni odzwierciedla cnoty człowieka.

Księga III Kapitulum I punkt 8. Co sobie starzec do poćciwego żywota na pomoc brać ma

Śmierć nazwana jest tu „dopłynięciem do portu”. Człowiek całe życie spędza na żeglowaniu i zdobywaniu doświadczeń, by dotrzeć do szczęśliwego końca. W starości najtrudniejsze są niedomagania ciała. Według Reja trzeba dbać, aby nie zastygła w człowieku również dusza. Wzorem biblijnych świętych, starszy człowiek powinien znaleźć sobie młodą, radosną osobę, która podzieli się swoim ciepłem i przyjaźnią. To chroni przed skupieniem się wyłącznie na fizycznym bólu.

Księga III Kapitulum VI punkt 2. Szkoda się o to frasować, co się wrócić nie może

Mądrość polega na tym, by umieć pocieszyć innych, ale też samemu czerpać radość z życia. Szlachcic powinien żyć tak, aby niczego nie żałować. Starość nie jest dana po to, by się zamartwiać i rozpamiętywać przeszłość. Rej ponownie akcentuje ogromną rolę przyjaźni i pogody ducha w ostatnich latach życia.

Księga III Kapitulum IX punkt 6. Nierozmyślnym śmierć strach, rozmyślnym krotofila

Najtrudniej jest umrzeć bogaczowi. Jego życie opierało się na gromadzeniu skarbów, które w przeprawie na drugą stronę są bezużyteczne. Człowiek, który poświęcił życie na radosnym czerpaniu z wolności, wypełnianiu obowiązków i dbaniu o rodzinę – nie boi się śmierci. Cnota jest największym skarbem. Dla mądrego człowieka śmierć to wręcz krotofilaŻart, zabawa, radosna rozrywka. Rej używa tego słowa, by pokazać brak lęku przed śmiercią.. Niewiedza o dacie końca wzbogaca duszę w szlachetność.

Renesansowy charakter utworu

O odrodzeniowym charakterze dzieła decyduje temat, punkt widzenia narratora oraz ogólna wymowa tekstu. Żywot człowieka poczciwego to dowód głębokiego zainteresowania sprawami ludzkimi. To człowiek znajduje się w centrum Bożej kreacji, co realizuje założenia antropocentryzmuPogląd stawiający człowieka, jego potrzeby i rozwój w centrum zainteresowania nauki, sztuki i filozofii.. Ma poznawać piękno Ziemi po to, by osiągnąć szczęście i zostawić po sobie dobre imię.

Punkt widzenia narratora zawęża się do szlachty – stanu społecznego samego Reja. Utwór jest wolny od średniowiecznych wymogów ascezy. Nie ma tu walki między abstrakcyjnym dobrem a złem. Bóg nagradza człowieka za jego cnoty ojcowskie, gospodarskie i obywatelskie. Działanie szlachcica skupia się na osiągnięciu ziemskiego szczęścia, co jest zgodne z wolą Stwórcy.

Narracja utworu, język, obrazowanie

Sposób opowiadania Reja jest plastyczny, żywy i skupiony na detalu. Pisarz chętnie opisuje krajobraz wiejski, przedmioty codziennego użytku, elementy ogrodu czy ludzkie charaktery. Rozważania rzadko mają charakter uogólniający. Księga była ważnym elementem w kształtowaniu się szlacheckiej etykietyZbiór norm zachowania i obyczajów obowiązujących w danej grupie społecznej, tu: wśród szlachty..

Utwór bywa nazywany encyklopedią spraw gospodarczo-towarzyskich. Rej odwołuje się do zmysłów czytelnika: zapachu, smaku, dotyku, wzroku i słuchu. Tekst obfituje w portrety psychologiczne, takie jak sylwetka pijanicy czy osoby nieustannie przeklinającej. Język czerpie z mowy potocznej – żywej i zrozumiałej dla ówczesnej szlachty. Autor stosuje alegorieMotyw mający poza dosłownym ukryty sens przenośny, ustalony przez tradycję literacką lub religijną., porównania i uosobienia.

Charakterystyczne dla stylu Reja są liczne zdrobnieniaWyraz oznaczający rzecz mniejszą od nazywanej słowem podstawowym, często wyrażający czułość i sympatię.: rzodkieweczki, ogóreczki, rzeżuszka, czeladka, żonka, pniaczek. Służą one afirmacji życia na wsi. Pomnażają wszechobecną radość i przybliżają czytelnikowi opisywany, bezpieczny świat.

Arkadyjski obraz wsi w Żywocie człowieka poczciwego

ArkadiaKraina w starożytnej Grecji, w literaturze symbol sielskiego, bezstresowego życia w harmonii z naturą. to kraina doskonałego życia, wolnego od trosk i krzywd. Renesansowi twórcy chętnie sięgali po ten antyczny toposPowtarzający się motyw lub obraz literacki, utrwalony w kulturze europejskiej.. Rej umiejscawia swoją Arkadię na polskiej wsi. Ziemiański dworek to miejsce, gdzie człowiek zdobywa cnoty, dochodzi do szczęścia i realizuje ideały harmonii z naturą.

Przyroda jest dobra i służy człowiekowi. Wraz z mijającymi porami roku zmieniają się wiejskie obowiązki. Wstawaniem i snem rządzi słońce. W naturze widać hierarchię, która ma swoje odbicie w społeczeństwie (panowie i chłopi). Zwierzęta budują gniazda i zdobywają pokarm, a ludzie pracują dla swoich rodzin. Wieś Reja oferuje rozrywki: obserwację przyrody, ciche życie rodzinne i biesiady towarzyskie. W przeciwieństwie do zepsutego miasta, na wsi panuje absolutna równowaga.

Etos pracy w Żywocie człowieka poczciwego

Praca rąk ludzkich to jeden z najważniejszych motywów dzieła. Rej zwraca uwagę na wysiłek samego szlachcica, jego rodziny oraz chłopów. Od najmłodszych lat bohater uczy się cnót praktycznych. Pisarz uważa, że nadmiar nauk teoretycznych zbytnio zaprząta umysł i oddala od prawdziwego szczęścia.

Szlachcic musi być zaradny. Powinien planować czas prac gospodarskich i przeplatać go z odpoczynkiem. Rej upomina się o chłopów, którzy ciężko pracują w polu. Pan ma szanować ich etosZespół wartości, norm i zasad postępowania charakterystycznych dla danej grupy społecznej. pracy. Sam przecież doświadcza wysiłku w ogrodzie. Praca uczy wytrwałości, cierpliwości i szacunku do przyrody. Pomaga walczyć z gniewem i pozwala lepiej zrozumieć własne miejsce na ziemi.