Mikołaj Rej

Mikołaj Rej uchodzi obok Jana Kochanowskiego za filar polskiego odrodzenia. Jego barwny życiorys i specyficzny charakter do dziś budzą emocje. Czesław Miłosz w swojej historii literatury podsumował go w bezkompromisowy sposób:

Mikołaj Rej, zwany ojcem polskiej literatury i bardzo popularny za życia, pozostaje dla swych rodaków symbolem „dawnej wesołej Polski”. Wątpliwe, czy należy go uznać za kogoś więcej niż po prostu żarłoka, opoja, wszetecznika, plotkarza, człowieka o niewyparzonym języku i bluźniercę. I istotnie, pisarzom jezuickim udało się rozpowszechnić taki właśnie jego wizerunek w czasie kontrreformacji, Rej był bowiem protestantem. Z pewnością był pełen sprzeczności: człowiek średniowieczny walczył w nim z człowiekiem renesansowym, a jego afirmacja życia, przyjemności ziemskich i życie towarzyskie niezupełnie się zgadzały z jego protestancką gorliwością dydaktyczną.

Mikołaj Rej – nota biograficzna

Urodził się w 1505 roku w Żurawnie pod Haliczem, zmarł w 1569 roku. Pochodził z zamożnej szlachty herbu Oksza, osiadłej w Nagłowicach koło Jędrzejowa. Edukację rozpoczął w 1514 roku w Skalmierzu, a następnie trafił do Bursy JerozolimskiejBursa Jerozolimska Akademicki dom studencki w dawnym Krakowie, przeznaczony dla żaków Akademii Krakowskiej.. Większość rozległej wiedzy zdobył jednak jako samouk. Znał doskonale pisma Erazma z Rotterdamu.

Karierę rozpoczął w 1525 roku na dworze wojewody sandomierskiego Andrzeja Tęczyńskiego. Pracował tam jako sekretarz, a później komornikkomornik W dawnej Polsce urzędnik dworski zarządzający majątkiem lub pokojowiec.. Choć do historii przeszedł jako Mikołaj Rej z Nagłowic (używał też pseudonimu Ambroży Korczbok Rożek), nigdy w tej rodowej wsi nie mieszkał. Odziedziczył majątek Topola w Krakowskiem i tam osiadł około 1530 roku.

Prowadził niezwykle intensywne życie towarzyskie i polityczne. Regularnie posłował na sejmiki, podróżował po kraju, procesował się o ziemię i budował swoją pozycję wśród szlachty. W 1546 roku król Zygmunt Stary nadał mu wieś Temerowce w nagrodę za zasługi literackie. Zygmunt August poszedł o krok dalej, mianując go sekretarzem królewskim.

Około 1540 roku Rej przeszedł na protestantyzm, ostatecznie wiążąc się z kalwinizmemkalwinizm Nurt protestantyzmu kładący nacisk na surowe zasady moralne i wiarę w predestynację.. Aktywnie wspierał nowy ruch religijny. Był jednym z pierwszych fundatorów zborów kalwińskich na ziemiach polskich, założył także własne miasteczko – Rejowiec.

Etapy twórczości

Literacka droga Reja ewoluowała wraz z jego zaangażowaniem w sprawy państwowe i religijne. Badacze dzielą jego dorobek na kilka kluczowych faz:

Lata 30. XVI wieku: Powstają pieśni religijne, prozatorski przekład psałterzapsałterz Zbiór 150 psalmów biblijnych, często wydawany jako osobna księga liturgiczna. oraz dialogi satyryczno-moralizujące (m.in. Kostery z pijanicą, Warwasa z Dykasem, Lwa z kotem, Gęsi z kurem, Zatargnienie fortuny z cnotą).
Rok 1543 i kolejne: Przełomowy moment debiutu. Ukazuje się Krótka rozprawa między panem, wójtem a plebanem. Rej wydaje też Catechismus, utwór sceniczny Żywot Józefa (1545), Psałterz Dawidów oraz pisma polemiczno-teologiczne.
Od 1549 roku: Publikacja antykatolickiego Kupca. W kolejnych latach powstają zbiory kazań, czyli postyllapostylla Zbiór kazań i komentarzy do Ewangelii, popularny w okresie reformacji., poemat dydaktycznypoemat dydaktyczny Utwór wierszowany, którego głównym celem jest pouczanie czytelnika. Wizerunk własny żywota człowieka poczciwego (1558) oraz Źwierzyniec (1562) – zbiór wierszy o sławnych postaciach i herbach, do którego dołączono zbiór anegdot Figliki (wydawany później osobno, m.in. w 1574 r.).
Schyłek życia: W 1565 roku ukazuje się Apocalypsis, a w 1568 roku najobszerniejsze dzieło pisarza – Zwierciadło. To właśnie w nim znajduje się słynny Żywot człowieka poczciwego.

Miejsce Reja w literaturze polskiej XVI wieku

Polski renesans wyrastał z dwóch potężnych zjawisk: dominacji łaciny oraz reformacjireformacja XVI-wieczny ruch odnowy chrześcijaństwa, który doprowadził do rozłamu w Kościele zachodnim.. Rej doskonale rozumiał, że język Kościoła średniowiecznego traci na znaczeniu. W przeciwieństwie do Erazma z Rotterdamu, Mikołaja Kopernika czy Andrzeja Frycza Modrzewskiego, którzy idee odrodzenia ubierali w łacinę, Rej tworzył wyłącznie po polsku.

Na gruncie religijnym odrzucał średniowieczny dogmatyzm. Tłumacząc psalmy, zachęcał do samodzielnej interpretacji Biblii. Polska była wówczas państwem bez stosówpaństwo bez stosów Określenie XVI-wiecznej Polski, słynącej z tolerancji religijnej na tle krwawo podzielonej Europy., co sprzyjało swobodnej wymianie myśli. Równolegle kształtował się ustrój Rzeczypospolitej szlacheckiej. Szlachta walczyła o egzekucję prawegzekucja praw Ruch polityczny średniej szlachty żądającej zwrotu nielegalnie trzymanych królewszczyzn i ograniczenia wpływów magnaterii., a Rej w swoich tekstach głośno popierał te postulaty, stając w jednym szeregu z Fryczem Modrzewskim czy Stanisławem Orzechowskim.

Pisarz z Nagłowic stworzył wzorzec obywatela. W Żywocie człowieka poczciwego uczył, jak żyć godnie, zarządzać majątkiem i służyć ojczyźnie. Jego wpływ był tak silny, że historycy literatury mówią o szkole Reja. Należeli do niej twórcy skupieni na opisywaniu życia zbiorowego i szlacheckiej codzienności, tacy jak Bartosz Paprocki (autor herbarzyherbarz Księga zawierająca opisy i wizerunki herbów szlacheckich oraz rodowodów.), Maciej Stryjkowski, Sebastian Klonowic (autor Flisa) czy Adam Czahrowski.

Rewolucja w języku i stylu

Utwory Reja to bezcenny zapis żywej polszczyzny XVI wieku. Pisarz oparł swój język literacki na mowie potocznej. Wprowadził do literatury ludowe obrazowanie, przysłowia i utarte anegdoty. Chętnie tłumaczył łacińskie facecjefacecja Krótki, żartobliwy utwór narracyjny, często oparty na anegdocie., nadając im swojski, polski koloryt.

Jego styl cechuje prostota, rubaszność i gawędziarstwo. W warstwie poetyckiej Rej łamał średniowieczne schematy. Stosował przerzutnieprzerzutnia Przeniesienie części zdania do następnego wersu, co dynamizuje rytm wiersza. i rozluźniał składnię, co widać wyraźnie w Krótkiej rozprawie.... Zrywał z monotonią regularnego dystychudystych Strofa dwuwersowa, często o charakterze zamkniętej myśli..

Dobrze wiedzieć
Najsłynniejszy cytat z Reja: „A niechaj narodowie wżdy postronni znają, / Iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają” bywa często źle rozumiany. Słowo „gęsi” nie jest tu rzeczownikiem oznaczającym ptaki, lecz przymiotnikiem. Rejowi chodziło o „język gęsi”, czyli łacinę (od gęsich piór używanych do pisania lub od dźwięku łaciny przypominającego gęganie). Poeta podkreślał więc: Polacy nie posługują się „gęsim” językiem (łaciną), bo mają własny.

Podczas gdy Jan Kochanowski budował polszczyznę na fundamentach antycznej retoryki, Rej czerpał z rodzimej tradycji. Obaj dali początek językowi, którym posługujemy się do dziś.

Bibliografia