Streszczenia i opracowania lektur szkolnych klp klp.pl Lektury Analizy i interpretacje Motywy literackie Epoki

Sachem - znaczenie tytułu


Znaczenie tytułu noweli Henryka Sienkiewicza Sachem odsyła czytelnika do postaci głównego bohatera jednostkowego, czyli właśnie sachema. (Za pierwszoplanowego bohatera zbiorowego możemy uznać niemieckiego pochodzenia mieszkańców Antylopy.) Sechem to inaczej wódz. W przypadku tej noweli chodzi o jedynego ocalałego z Czarnych Wężów, którzy zostali wymordowani przez obecnych mieszkańców Antylopy. W chwili mordu ocalały Indianin miał dziesięć lat i był synem wodza Czarnych Wężów oraz jego następcą. Młody sachem był przywódcą nieistniejącego plemienia. Zarówno mieszkańcy Antylopy, jak i czytelnicy utworu spodziewają się, że zechce je pomścić. Tak się jednak nie dzieje. Utwór Sienkiewicza jest opowieścią rozbijającą iluzję o mścicielach narodów zniszczonych przez inne państwa oraz gorzką historią o asymilowaniu się tych, którzy ocaleli z pogromcami ich przodków.

Kompozycja i gatunek utworu


Sachem Henryka Sienkiewicza zaliczany jest do utworów nowelistycznych z kręgu amerykańskiego. Ma budowę klasycznej noweli, zawierającej typowe elementy budowy, czyli ekspozycję wprowadzającą czytelników w akcję utworu, zawiązanie akcji, punkt kulminacyjny i rozwiązanie akcji. Treść utworu jest skondensowana i ograniczona tylko do jednego wątku, czyli występu ostatniego potomka Czarnych Wężów w miejscu, w którym wymordowano jego przodków. Wszystkie elementy budowy utworu są ściśle związane z jego zasadniczą wymową.

W ekspozycji noweli otrzymujemy najpierw wzmiankę o tym, że do miasta Antylopa w Teksasie przyjechał cyrk. Następnie przedstawiona zostaje historia indiańskiej osady Chiavatta, której mieszkańcy zostali wymordowani we śnie przez sąsiadujących z nią niemieckich osadników. Później opisano przekształcenie Chiavatty w Antylopę i szybki rozwój miasta oraz przemienienie się niedawnych oprawców w typowych niemieckich mieszczan. Pojawia się także subtelna ironia przy opisie przyjmowanych przez mieszkańców Antylopy nauk religijnych i społecznych, które pozostają w sprzeczności z dokonanym przez nich mordem.



Za zawiązanie akcji możemy uznać wiadomość o tym, że drugim punktem programu będzie występ jedynego żyjącego członka plemienia wymordowanych Czarnych Wężów, a zarazem potomka wodza, czyli sachema. Od tego momentu w utworze stopniowo narasta napięcie, które ma swój punkt kulminacyjny podczas występu (w trakcie pieśni, która jest opowieścią o losach jego i jego przodków, a także o tym, że chce pomścić zamordowanych). Bardzo ważnym elementem tej sceny jest podniesienie przez sachema drąga, którym mógłby dokonać zemsty na mieszkańcach Antylopy, ale okazuje się, że jest to tylko pusty gest. Rozwiązanie akcji następuje w chwili pojawienia się sachema z miską, w którą zbiera datki. Jest to moment, w którym zgromadzeni w cyrku widzowie mają poczucie, że nie grozi im żadne niebezpieczeństwo. Zakończeniem akcji jest opisanie pojawienia się sachema w piwiarni Pod Złotym Słońcem, w której potomek zamordowanych zachowuje się tak samo, jak ich oprawcy.

W omawianym utworze nie znajdujemy opisów przeżyć wewnętrznych. Wszystko przedstawiane jest przez uzewnętrznione uczucia oraz przez zachowania postaci. Jest to przeciwny sposób obrazowania niż użyty na przykład w Latarniku, który jest podobny do noweli Sachem pod względem skondensowania i logiki budowy utworu.

Sposób ujęcia i wymowa sceny w cyrku


Scena w cyrku i występ sachema stanowią punkt kulminacyjny utworu. Sposób ukazania tej sceny to ciągłe zwalnianie i przyspieszanie akcji. Kiedy czytelnik spodziewa się, że w czerwonym świetle ukaże się straszliwy sachem, pojawia się dyrektor cyrku. Mamy wrażenie, że jest to zwolnienie akcji i zmniejszenie napięcia. Tymczasem jest odwrotnie, ponieważ prośba dyrektora cyrku o zachowanie ciszy i szczególnego spokoju tylko je zwiększa. W ten sposób autor przez działanie jednej z nowelowych postaci buduje napięcie w utworze.

Następnie, przedstawiono myśli towarzyszące widzom. Po pierwsze widzowie siedzący przy samej arenie zaczynają żałować, że nie zajęli miejsc wyżej, ponieważ obawiają się być tak blisko sachema. Po drugie zastanawiają się, czy pamięta jeszcze krzywdy, które mu wyrządzili. Mają nadzieję, że piętnaście lat spędzonych w cyrku w innym otoczeniu zmieniło go.

Sachem pojawia się na scenie jako groźny wojownik i mściciel. Wzniesiony przez niego okrzyk wojenny przypomina mieszkańcom Antylopy, którzy brali udział w pogromie Chiavatty, okrzyki tamtych Indian. Tyle że ten pojedynczy okrzyk przeraża ich teraz po latach znacznie bardziej. Indianin musi być uspokajany przez dyrektora cyrku. Później wykonuje, zgodnie z programem, swój numer. Kiedy zaczyna śpiewać pieśń zemsty, zgromadzeni w cyrku są przekonani, że grozi im śmiertelne niebezpieczeństwo. Obawiają się, że sachem nie zapomniał krzywd i teraz dokona ostatecznej zemsty. Widzą, jak wznosi drąg i są przekonani, że zaleje cały cyrk płonącą naftą z żyrandola. Nie dzieje się jednak nic. Sachem znika i po chwili pojawia się z prośbą o datki za występ. Wszystko okazuje się tylko zaplanowanym przez dyrektora cyrku przedstawieniem. Ludzie hojnie rzucają pieniądze. Przedstawienie się udało, cel dyrektora, czyli zarobienie dużej sumy, został osiągnięty.

Kluczowe dla znaczenia tej sceny jest to, że gest sachema był całkowicie pusty, ale lęk przeżyty przez widzów, że nadchodzi czas kary za ich czyny, był prawdziwy. Nie poznajemy ani przez chwilę wewnętrznych odczuć sachema. Autor noweli łudzi opisem jego zachowania nie tylko widzów w cyrku, ale i czytelnika. Spodziewamy się, że tak groźny Indianin zachowa się zgodnie z indiańskim zwyczajem i dokona słusznej zemsty na filistrach, którzy piętnaście lat temu podstępnie, we śnie wymordowali kobiety, dzieci i mężczyzn z jego plemienia. Tymczasem okazuje się, że sachem stracił swoją tożsamość, zasymilował się z tymi, którzy go przygarnęli. Stał się taki jak niemieccy widzowie w cyrku: dobrze wykonał zleconą mu pracę.

Niezwykle ważne dla tej sceny jest także to, że sachem śpiewa swoją pieśń zemsty po niemiecku. Zapomnienie języka ojczystego wydaje się być najmocniejszym wyrazem utraty tożsamości narodowej. Fakt ten odsyłał także dziewiętnastowiecznych czytelników utworu do porównania sytuacji Indian z ich własną. Chodziło o germanizacyjne działania kulturkampfu. Odśpiewanie pieśni zemsty w języku oprawców jest świadectwem fałszu tej pieśni. Dopełnieniem jest podniesienia drąga, którym mógłby dokonać zemsty. To, że nie dzieje się nic, najdobitniej świadczy o utracie tożsamości sachema. Sienkiewicz niszczy w Sachemie heroiczną romantyczną iluzję o mścicielach wymordowanych i zniszczonych narodów.

Problematyka noweli Henryka Sienkiewicza


Sachem Henryka Sienkiewicza jest utworem o charakterze paraboli. Przedstawia los Indianina, jedynego ocalałego z plemienia Czarnych Wężów, który zamiast mścić się za swoich przodków, całkowicie zasymilował się z ich oprawcami. Jest to także historia niemieckich osadników w amerykańskim stanie Teksas, którzy dokonali mordu na śpiących mieszkańcach indiańskiej Chiavatty, na której miejscu założyli miasto Antylopa. Zniszczyli w ten sposób społeczeństwo, które uważali za znajdujące się na niższym etapie rozwoju cywilizacyjnego. Ta świadomość pozwoliła im żyć całkowicie bez wyrzutów sumienia z powodu popełnionej zbrodni.

Przedstawiona sytuacja jest z jednej strony paralelą społeczeństwa polskiego, które w czasach powstania utworu znajdowało się pod zaborami. Z drugiej strony jest to obraz społeczeństwa niemieckiego, które niszczy narody słabsze od siebie cywilizacyjnie. Stosunek Sienkiewicza do Indian pozbawianych swojego terytorium, jest odbiciem jego stosunku do Polaków pod zaborami. Jest to gorzkie ukazanie całkowitej zagłady tożsamości narodów, które dokonuje się tak, jak pozbawienie tożsamości sachema, przez pewien rodzaj zniewolenia fizycznego. Najważniejszym etapem niszczenia tożsamości narodowej jest jednak stopniowe pozbawianie pamięci o losach narodu, z którego się pochodzi, a także zapominanie ojczystego języka, który jest ważnym nośnikiem świadomości narodowej oraz kultury. Obraz sachema był odesłaniem do możliwych skutków polityki kulturkampfu stosowanej pod zaborem pruskim.

Gorycz wymowy Sachema opiera się przede wszystkim na tym, że jest to odwrócona historia mściciela i człowieka pozbawionego swojej ojczyzny, który stara się zachować pamięć o niej. Możemy spojrzeć na ten utwór jak na ironiczne przeciwstawieństwo Konrada Wallenroda (rodzaj zemsty à rebours, działanie nie przeciwko tym, którzy zniszczyli naród, ale razem z nimi) oraz utworu Sienkiewicza Latarnik. W Latarniku mowa ojczysta odgrywa niezwykle ważną rolę w procesie symbolicznego powrotu do kraju, w Sachemie pieśń zemsty jest śpiewana w języku oprawców. Omawiany utwór jest rozbiciem romantycznej iluzji o jednostkowych obrońcach ginących narodów. Ostatni z Czarnych Wężów okazał się być zwykłym filistrem i konformistą, który z tragedii swojego plemienia zrobił cyrkowy numer.


strona:   - 1 -  - 2 -  - 3 - 

Polecasz ten artykuł?TAK NIEUdostępnij


dla: Kulturalna Polska klp.pl

  Dowiedz się więcej



Streszczenia książek
Tagi: