Deszcz jesienny - analiza i interpretacja, treść

Nastrój utworu opiera się na zatarciu granic między zmysłami. Fraza „Jęk szklany... płacz szklany...” to klasyczna synestezjaŚrodek stylistyczny polegający na łączeniu wrażeń odbieranych przez różne zmysły.. Staff łączy tu wrażenia słuchowe (jęk, płacz) z dotykowymi i wzrokowymi właściwościami szkła (chłód, kruchość, przezroczystość). Ten zabieg sprawia, że świat zewnętrzny nabiera cech ludzkiego cierpienia. Mówiący projektuje własny ból na otoczenie - w jego odczuciu to sam deszcz płacze nad losem świata.

Pomiędzy refrenami pojawiają się trzy wizje. Pierwsza z nich ukazuje „Wieczornych snów mary powiewne, dziewicze”, które idą przez „chmurną pustynię piaszczystą”. Poeta stosuje tu personifikacjęNadanie przedmiotom, zjawiskom lub pojęciom abstrakcyjnym cech ludzkich., nadając ludzkie kształty niespełnionym marzeniom i nadziejom. Zjawy te szukają grobu, co oznacza ostateczny koniec złudzeń. Podmiot liryczny żegna się ze swoją młodością i wiarą w sens życia. Zastępuje je motyw vanitasMotyw marności, przypominający o kruchości ludzkiego życia i nieuchronności przemijania. - wszystko, co piękne, musi obrócić się w nicość.

Druga wizja dotyczy ludzkiego cierpienia. Mówiący wyznaje: „Ktoś dziś mnie opuścił... Ktoś umarł... Ktoś drogi...”. Użycie zaimków nieokreślonych oraz nagromadzenie wielokropkówZnak interpunkcyjny oznaczający przerwę w wypowiedzi, zawieszenie głosu lub niedopowiedzenie. rwie składnię i ukazuje umysł, który nie potrafi lub nie chce skupić się na konkretach. Bohater wymienia tragedie - śmierć bliskiej osoby, spalenie się dzieci w pożarze, śmierć nędzarza - ale robi to z przerażającą obojętnością. DekadentyzmNurt światopoglądowy końca XIX wieku, charakteryzujący się pesymizmem, poczuciem bezsensu i schyłku kultury. doprowadził go do całkowitego znieczulenia. Nie ma w nim buntu ani współczucia, jest tylko chłodna rejestracja faktów.

Trzecia, najbardziej zaskakująca wizja, wprowadza postać szatana: „Przez ogród mój szatan szedł smutny śmiertelnie”. Staff wykorzystuje tu oksymoronZestawienie wyrazów o przeciwstawnych znaczeniach, tworzące nową jakość sensową. (ukryty w obrazie płaczącego, załamanego demona). Szatan niszczy ogród, zamieniając go w pustelnię, ale ostatecznie sam przeraża się swoim dziełem i kładzie się, by płakać. Ten obraz burzy tradycyjne wyobrażenie o złu. Podmiot liryczny dochodzi do skrajnie pesymistycznego wniosku: zło i cierpienie w świecie są tak ogromne, że przytłaczają nawet samego ich stwórcę. Wobec takiej potęgi bólu człowiek jest absolutnie bezradny.

Środki stylistyczne

• Refren: „O szyby deszcz dzwoni, deszcz dzwoni jesienny...” - nadaje utworowi monotonną, hipnotyczną melodyjność i spina kompozycyjnie trzy wizje podmiotu lirycznego.
• Onomatopeja (dźwiękonaśladownictwo): „pluszcze”, „dzwoni”, „tłuką” - naśladuje miarowy, uciążliwy dźwięk kropel uderzających o szybę.
• Synestezja: „Jęk szklany... płacz szklany...” - łączy wrażenia słuchowe (jęk) z dotykowymi i wzrokowymi (szkło), potęgując wrażenie chłodu i rozpaczy.
• Epitety: „chmurną pustynię piaszczystą”, „dal szarą i mglistą” - budują impresjonistycznyKierunek w sztuce i literaturze dążący do utrwalenia ulotnych, subiektywnych wrażeń zmysłowych., zamazany pejzaż oddający stan psychiczny mówiącego.
• Anafora: „Ktoś dziś mnie opuścił... / Ktoś umarł... / Ktoś drogi...” - podkreśla natłok nieszczęść i potęguje poczucie osaczenia przez śmierć i samotność.
• Personifikacja: „Szczęście przyjść chciało, lecz mroków się zlękło” - ukazuje pozytywne wartości jako bezsilne istoty, które uciekają przed wszechobecnym złem.

Konteksty

Najważniejszym kontekstem dla „Deszczu jesiennego” jest inny wiersz Leopolda Staffa - „Kowal”. Utwory te stanowią swoje absolutne przeciwieństwa. „Kowal” to pochwała nietzscheanizmuKoncepcja filozoficzna Fryderyka Nietzschego promująca kult siły, woli mocy i koncepcję nadczłowieka., siły, aktywnego kształtowania własnego losu i hartowania duszy. Z kolei „Deszcz jesienny” to manifest dekadentyzmu i schopenhaueryzmu - ukazuje człowieka złamanego, biernego, który poddaje się losowi i ucieka w apatię. Zestawienie tych dwóch tekstów pokazuje ewolucję i wewnętrzne sprzeczności światopoglądowe poety w epoce Młodej Polski.

Warto również przywołać wiersz „Koniec wieku XIX” Kazimierza Przerwy-Tetmajera. Oba utwory diagnozują tę samą chorobę epoki - paraliż woli, poczucie bezsensu istnienia i brak jakiejkolwiek tarczy obronnej przeciwko złu świata. U Tetmajera jest to wyrażone wprost w formie manifestu, u Staffa - ukryte za impresjonistycznym obrazem deszczu.

Matura

Wiersz „Deszcz jesienny” to doskonały materiał do omówienia na egzaminie maturalnym. Sprawdzi się w tematach dotyczących:

• Motywu deszczu i jesieni: jako odzwierciedlenia stanu duszy (pejzaż wewnętrzny). Można go zestawić z „Melodią mgieł nocnych” Tetmajera (podobieństwo impresjonistycznego obrazowania).
• Postawy dekadenckiej: bierność, apatia, poczucie bezsensu istnienia. Idealny do skontrastowania z aktywną postawą w „Kowalu” Staffa lub „Odzie do młodości” Mickiewicza.
• Motywu cierpienia i samotności: powszechność bólu, który dotyka każdego, a z którym człowiek nie potrafi sobie poradzić.
• Motywu szatana: nietypowe ujęcie demona, który sam cierpi z powodu zła, które wyrządził. Można to zestawić z buntowniczym szatanem z romantyzmu (np. w „Dziadach cz. III” czy „Nie-Boskiej komedii”).