Etapy twórczości Horacego

Pierwszy okres twórczości (40–30 p.n.e.)

Początki literackiej drogi Horacego przypadają na czas kształtowania się pryncypatuForma rządów wprowadzona przez Oktawiana Augusta, zachowująca pozory republiki przy faktycznej władzy jednostki.. W Rzymie powstawały wówczas pierwsze wielkie dzieła epoki augustowskiej, wyraźnie nawiązujące do dawnej literatury greckiej. Wergiliusz kończył swoje Bukoliki i Georgiki, a Horacy skupił się na pisaniu epod oraz satyr.

EpodyGatunek poezji lirycznej o charakterze satyrycznym lub polemicznym, pisany wierszem jambicznym., nazywane przez samego autora jambami, manifestowały nowy, klasycyzujący kierunek rzymskiej poezji. Utwory te łączyły w sobie dwoisty charakter: satyryczny i liryczny. Poeta dedykował je MecenasowiRzymski polityk i doradca Augusta, słynny opiekun artystów i poetów (m.in. Horacego i Wergiliusza)., swojemu przyjacielowi i potężnemu protektorowi.

Równolegle powstawały satyry, często określane przez autora mianem gawęd. Księga pierwsza ujrzała światło dzienne między 40 a 35 rokiem p.n.e., a druga w latach 34–30 p.n.e. Horacy kontynuował tu rzymską tradycję literacką, której twórcą był Lucyliusz. O ile jednak teksty poprzednika miały ostry charakter polityczny, Horacy poszedł w stronę moralizatorskiej gawędy. Wyśmiewał ludzkie wady, ale robił to z wyraźną sympatią do człowieka. W satyrach dominowała filozofia epikurejskaKierunek filozoficzny zakładający, że celem życia jest osiągnięcie szczęścia poprzez brak cierpienia i rozumne korzystanie z przyjemności., a poeta chętnie parodiował skrajne poglądy stoików. Wprowadzał do tekstów wątki autobiograficzne, fikcyjnych rozmówców oraz formę żywego dialogu.

Liryka wieku dojrzałego (30–23 p.n.e.)

W 23 roku p.n.e. Horacy wydał zbiór obejmujący trzy pierwsze księgi Pieśni (Ód). Choć początkowo nie spotkały się one z wielkim entuzjazmem, z czasem przyniosły mu ogromną sławę i zaszczytny tytuł „pieśniarza rzymskiej liry”.

Tematyka dojrzałej liryki skręciła ku sprawom państwowym. Poeta ostatecznie przeszedł na pozycje prorządowe, dając ideologiczne poparcie Oktawianowi Augustowi. W warstwie formalnej czerpał z twórczości greckich mistrzów – Alkajosa, Safony oraz Anakreonta. Ody są zazwyczaj krótkie, zamykają się w pięciu do dziesięciu strofach czterowierszowych i często mają formę bezpośredniego zwrotu do konkretnego adresata.

Zakres tematyczny pieśni jest niezwykle szeroki. Znajdziemy tu ody miłosne (skierowane do znanych osobistości lub anonimowych kobiet, jak słynna Pyrra), utwory biesiadne sławiące wino i radosne uczty, a także liryki o przyjaźni, która stanowiła dla poety najwyższą wartość. Ważne miejsce zajmują wiersze refleksyjne, patriotyczne oraz hymny do bogów wspierających politykę Augusta. W tym okresie Horacy odchodzi od młodzieńczego epikureizmu, skłaniając się coraz mocniej ku stoicyzmowiFilozofia zalecająca życie zgodne z cnotą i rozumem, zachowanie spokoju wewnętrznego niezależnie od okoliczności zewnętrznych..

Ostatni etap twórczości (23–13 p.n.e.)

Po wydaniu trzech ksiąg Pieśni Horacy wrócił do twórczości heksametrycznejAntyczny miarowy wiersz epicki, składający się z sześciu stóp metrycznych.. W latach 23–20 p.n.e. napisał pierwszą księgę Listów. Otwierający ją utwór ma charakter programowy – poeta tłumaczy w nim zmianę literackiego kursu swoim wiekiem. Porzucił czystą poezję liryczną na rzecz poszukiwania mądrości i rozważań moralnych ujętych w formę listu poetyckiego.

W listach dominuje postawa stoicka, a epikureizm schodzi na dalszy plan. Dawniej Horacy wyśmiewał stoików, teraz otwarcie chwalił ich zasady. Tematyka moralna wypełnia jednak tylko część zbioru. Wiele tekstów to tradycyjne, dowcipne listy do przyjaciół, pełne osobistych dygresji.

W 17 roku p.n.e. poeta otrzymał wyjątkowe państwowe zlecenie. Z okazji zorganizowanych przez Augusta Ludi SaecularesWielkie rzymskie święto religijne, symbolizujące koniec starego i początek nowego, lepszego wieku. napisał Pieśń na Stulecie (Carmen Saeculare). Hymn ten opiewał potęgę i odrodzenie Rzymu pod rządami cesarza.

W latach 17–13 p.n.e. powstała czwarta księga Pieśni, obejmująca 15 ód. Sławią one Augusta i członków jego rodziny, ale zawierają też utwory biesiadne oraz refleksje o nieśmiertelności poezji. W tym samym czasie Horacy pracował nad drugą księgą Listów, poświęconą zagadnieniom literackim i stanowiącą manifest augustowskiego klasycyzmu.

List do Pizonów (Sztuka poetycka)

Trzeci list z drugiej księgi przeszedł do historii jako List do Pizonów (skierowany do rzymskiego arystokraty Lucjusza Pizona i jego dwóch synów). Ten poetycki traktat filozoficzny, liczący 476 wierszy, stał się obok Poetyki Arystotelesa najważniejszym źródłem wiedzy o antycznej teorii literatury. Już w starożytności funkcjonował jako osobne dzieło pod tytułem De arte poetica liber (Sztuka poetycka).

Horacy formułuje tu postulat wewnętrznej spójności i jednolitości dzieła sztuki. Analizuje relację między wrodzonym talentem (ingeniumWrodzony talent, naturalna predyspozycja twórcza poety.) a wyuczonym rzemiosłem i kunsztem literackim (arsWyuczone rzemiosło, technika i warsztat pisarski.). Dochodzi do wniosku, że oba te elementy muszą ze sobą ściśle współpracować:

Czy zdolność, czy sztuka wiersz doskonałym uczyni,
Nieraz pytano. Ja nie wiem, co by bez żyły obfitej
Sama usilność zdołała, albo też zdolność bez pracy.
Tak to z nich jedno pomocy szuka drugiego w przyjaznym
Spisku

Poeta rozważa również zadania literatury, zajmując stanowisko pośrednie: poezja powinna dostarczać przyjemności, ale jednocześnie nieść naukę. Podkreśla też, że autentyczne wzruszenie czytelnika jest możliwe tylko wtedy, gdy twórca sam najpierw przeżyje opisywane emocje.

Chronologiczny wykaz twórczości Horacego

• 41–31 p.n.e. – debiut, księga Epod
• 40–35 p.n.e. – I księga Gawęd (Satyr)
• 33–30 p.n.e. – II księga Gawęd
• 31–23 p.n.e. – I zbiór Pieśni (Ody I–III)
• 23–20 p.n.e. – I księga Listów
• 19–14 p.n.e. – II księga Listów
• 17 p.n.e. – Pieśń na Stulecie (wykonana podczas Ludi Saeculares)
• 17–13 p.n.e. – II zbiór Pieśni (Oda IV)
• 14–13 p.n.e. – Sztuka poetycka (trzeci list w II księdze, znany jako List do Pizonów)