But w butonierce - analiza i interpretacja
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 7 min
Spis treści
Wiersz w pigułce
Utwór jest poetyckim manifestem polskiego futuryzmu, w którym młody twórca radykalnie zrywa z dotychczasową tradycją literacką. Podmiot liryczny, utożsamiany z samym Jasieńskim, ogłasza symboliczną śmierć poetów młodopolskich. Wiersz emanuje witalizmem, pewnością siebie i fascynacją nowoczesną cywilizacją. Czytamy go jako prowokacyjny żart, w którym brzmienie słów i dynamika obrazów są ważniejsze niż logiczny sens. Autor łączy klasyczną budowę stroficzną z nowatorskim, pełnym neologizmów językiem.
- Autor: Bruno Jasieński
- Tytuł: But w butonierce
- Data wydania: 1921
- Tom: But w butonierce
- Epoka: Dwudziestolecie międzywojenne
- Rodzaj literacki: Liryka
- Gatunek: Wiersz programowy (manifest poetycki)
- Budowa: 6 strof po 4 wersy, rymy krzyżowe (ABAB), naprzemienny 14- i 13-zgłoskowiec.
Tekst utworu
Rozwiń tekst utworu
Sytuacja liryczna
Osobą mówiącą w wierszu jest młody, dynamiczny poeta, który wprost utożsamia się z autorem (pada nazwisko „Jasieński”). Podmiot liryczny znajduje się w nieustannym ruchu, przemierzając zurbanizowaną, nowoczesną przestrzeń. Zwraca się do szerokiego grona odbiorców - do całego świata, który mija po drodze, a w wybranych strofach bezpośrednio do młodych kobiet („Chodźmy biegać, panienki”). Sytuacja liryczna przypomina triumfalny marsz, podczas którego mówiący ogłasza nadejście nowej epoki w sztuce.
Analiza i interpretacja
Wiersz Jasieńskiego to manifest nowej sztuki, w którym pędząca w przyszłość młodość bezlitośnie i z uśmiechem odrzuca literacką przeszłość. Utwór opiera się na radykalnym kontraście między tym, co stare i statyczne, a tym, co nowe i dynamiczne.
Podmiot liryczny od pierwszych słów kreuje się na jednostkę wybitną. Mówi o sobie:
Idę młody, genialny, trzymam ręce w kieszeniach
To bezpośrednie wyznanie, wzmocnione wyrazistymi epitetami, buduje obraz absolutnej pewności siebie i nonszalancji. Mówiący odrzuca w ten sposób młodopolski model cierpiącego, wyobcowanego artysty. Zamiast dekadentyzmuNurt w kulturze przełomu XIX i XX wieku, charakteryzujący się poczuciem schyłku, pesymizmem i biernością. proponuje witalizmPostawa afirmująca życie, energię biologiczną i radość z samego faktu istnienia.. Ręce w kieszeniach to gest lekceważenia dawnych konwenansów - nowy poeta nie musi przyjmować patetycznych póz, by tworzyć wielką sztukę.
Kluczowym momentem utworu jest rozprawa z literackimi autorytetami. Jasieński pisze:
One jeszcze nie wiedzą, że, gdy nastał Jasieński, / Bezpowrotnie umarli i Tetmajer i Staff.
Poeta stosuje tu aluzję literackąŚwiadome nawiązanie w tekście do innego dzieła, autora lub zjawiska literackiego., wymieniając nazwiska żyjących i tworzących wówczas gigantów poezji. Ten zabieg szokuje odbiorcę brutalnością i bezkompromisowością. Podmiot liryczny ogłasza symboliczną śmierć modernizmu. W świecie pędzących samochodów i miejskiego zgiełku poezja nastrojów, melancholii i tatrzańskich pejzaży traci rację bytu. Zastępuje ją awangardaZespół nowatorskich tendencji w sztuce XX wieku, odrzucających dotychczasowe style i poszukujących nowych form wyrazu..
Tytułowy „but w butonierce” to sztandarowy przykład futurystycznego absurdu. Butonierka to niewielki otwór w klapie marynarki, w którym tradycyjnie noszono kwiat (np. goździk). Wsadzenie tam buta jest fizycznie niemożliwe, ale językowo chwytliwe. Futuryści uwielbiali takie zestawienia - miały one drażnić burżuazjęZamożne warstwy mieszczaństwa, często kojarzone z konserwatyzmem i przywiązaniem do tradycji. i udowadniać, że w poezji brzmienie słowa jest ważniejsze od jego logicznego znaczenia.
Nowa epoka wymaga nowego języka. Jasieński realizuje ten postulat poprzez słowotwórcze eksperymenty:
Tak mi dobrze, tak mojo, aż rechoce się serce.
Użyty tu neologizmNowy wyraz utworzony w danym języku, często na potrzeby konkretnego utworu literackiego. „mojo” łamie zasady gramatyki, przekształcając zaimek w przysłówek. Ten językowy wyłom skupia uwagę czytelnika na czystej emocji i brzmieniu. Poeta udowadnia, że język nie jest sztywnym systemem reguł, ale plastyczną materią, którą twórca-geniusz może dowolnie formować. Słowo ma oddawać stan euforycznej radości, a nie poprawnie opisywać rzeczywistość.
Cały utwór napędzany jest motywem ruchu. Podmiot liryczny wyznaje:
Bo mnie niesie coś wiecznie, motorycznie i przed.
Nagromadzenie przysłówków i rytmiczna, miarowa budowa wersu przyspieszają tempo czytania, imitując pracę maszyny. Motorem napędowym nowej rzeczywistości jest postęp technologiczny. Poeta mija zdezaktualizowany świat („strachy na wróble w eleganckich windhorstach”), nie oglądając się za siebie. Nie odczuwa nostalgii za przeszłością („nic jakoś mi nie żal”). Zamiast tego wybiera pędzące auto, zapach benzyny i nieustanny marsz w nieznane.
Środki stylistyczne
- Neologizmy - „siebiepewny”, „parkocieniu”, „mojo”, „echopowiem” - łamią zasady słowotwórstwa, akcentując absolutną wolność twórczą poety i odświeżając język.
- Zapożyczenia - „meeting”, „jour-fixe”, „Adieu” - wprowadzają do wiersza wielkomiejski, kosmopolityczny klimat nowoczesnej Europy.
- Epitety - „kroki milowe, zamaszyste”, „białych kłębach” - budują plastyczny, pełen dynamiki obraz pędzącego świata.
- Wyliczenia - „słoneczny, siebiepewny i rad” - potęgują wrażenie witalności, młodzieńczej energii i samozadowolenia podmiotu lirycznego.
- Oksymoron (w tytule) - „BUT W BUTONIERCE” - zderza ze sobą przedmioty z dwóch różnych porządków, tworząc absurdalny, prowokacyjny obraz.
- Przerzutnia - „One jeszcze nie wiedzą, że, gdy nastał Jasieński, / Bezpowrotnie umarli i Tetmajer i Staff.” - przyspiesza rytm i mocno akcentuje szokującą puentę o śmierci autorytetów.
Konteksty
Kontekst historyczny: Wiersz powstał krótko po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku. Zakończenie zaborów wywołało w polskim społeczeństwie, a zwłaszcza wśród młodych twórców, wybuch euforii. Literatura przestała pełnić funkcję służebną wobec narodu. Poeci nie musieli już pisać o niewoli i cierpieniu. But w butonierce jest doskonałym wyrazem tej nowej, radosnej wolności - odrzuca narodową martyrologięCierpienie i męczeństwo narodu, częsty motyw w literaturze polskiej XIX wieku. na rzecz czystej radości życia.
Kontekst literacki: FuturyzmAwangardowy kierunek w sztuce początku XX wieku, odrzucający tradycję, a gloryfikujący technikę, szybkość i bunt. narodził się we Włoszech (manifest F.T. Marinettiego z 1909 roku). Jego głównymi założeniami były: kult maszyny, szybkości, siły i wojny oraz całkowite zniszczenie muzeów, bibliotek i tradycji. Jasieński przenosi te postulaty na polski grunt, choć w znacznie łagodniejszej, bardziej humorystycznej i poetyckiej formie. Zamiast nawoływać do niszczenia miast, z uśmiechem żegna starych poetów.
Matura
Wiersz But w butonierce to świetny materiał do wykorzystania na egzaminie maturalnym. Najważniejsze motywy i tematy to:
- Motyw poety i poezji: Utwór ukazuje nowy model twórcy - pewnego siebie, zuchwałego geniusza, który odrzuca natchnienie i cierpienie na rzecz witalności i językowej zabawy.
- Motyw buntu / konfliktu pokoleń: Jasieński brutalnie rozlicza się z poprzednią epoką (Młodą Polską), co można zestawić z Odą do młodości Adama Mickiewicza lub wierszem Do młodych Adama Asnyka.
- Motyw miasta i cywilizacji: Fascynacja pędem, maszynami (auto, benzyna) i nowoczesnym stylem życia. Dobry punkt odniesienia do twórczości Juliana Tuwima (np. Do krytyków) lub awangardy krakowskiej.
- Motyw radości życia (witalizm): Afirmacja istnienia, młodości i biologicznej energii, charakterystyczna dla literatury wczesnego dwudziestolecia międzywojennego.