Manifesty futurystów, czyli JEDNODŃUWKA FUTURYSTUW Bruno Jasieńskiego
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Utwór w pigułce
„Jednodńuwka futurystuw” to najważniejszy tekst programowy wczesnej polskiej awangardyZespół nowatorskich tendencji w sztuce XX wieku, odrzucających dotychczasowe style i poszukujących nowych form wyrazu.. Autorzy odrzucają w nim całą dotychczasową tradycję literacką, domagając się sztuki brutalnej, nowoczesnej i masowej. Manifest prowokuje zarówno formą wizualną, jak i celowym łamaniem zasad ortografii. Czytamy go dziś jako historyczny zapis buntu młodego pokolenia twórców dwudziestolecia międzywojennego. Tekst nie jest jednolity – składa się z czterech osobnych odezw uderzających w różne sfery życia i sztuki.
- Autorzy: Bruno Jasieński, Tytus Czyżewski, Stanisław Młodożeniec, Anatol Stern
- Tytuł: Jednodńuwka futurystuw
- Data wydania: czerwiec 1921 roku (Kraków)
- Epoka: dwudziestolecie międzywojenne
- Rodzaj literacki: epika / publicystyka
- Gatunek: manifest literacki
Sytuacja komunikacyjna
Podmiotem mówiącym w manifeście jest zbiorowe „my” – grupa młodych, radykalnych artystów. Zwracają się oni bezpośrednio do narodu polskiego, publiczności literackiej oraz tradycyjnych krytyków sztuki. Wypowiedź ma charakter agresywnej agitacji. Futuryści stawiają się w roli lekarzy ratujących dławiące się społeczeństwo, a jednocześnie w roli rewolucjonistów burzących stary porządek. Akcja tej odezwy toczy się tu i teraz – w odrodzonej, wolnej Polsce, która według autorów potrzebuje zupełnie nowej, adekwatnej do współczesności kultury.
Analiza i interpretacja
Wydawnictwo składa się z czterech mniejszych tekstów programowych. Są to kolejno: Mańifest w sprawie natyhmiastowej futuryzacji żyća, Mańifest w sprawie ortografji fonetycznej, Mańifest w sprawie poezji futurystycznej oraz Mańifest w sprawie krytyki artystycznej. Każdy z nich uderza w inny filar tradycyjnego społeczeństwa.
Pierwszy z tekstów diagnozuje stan polskiej kultury jako agonalny. Autorzy piszą wprost:
Rozumiejąc jasno, że sporadyczna i izolowana reforma sztuki w oderwaniu jej od samego życia [...] musi się okazać z gruntu czczą, bezowocną i jałową [...] życie i sztuka polska grożą zaduszeniem, a jedynym możliwym i skutecznym w takim wypadku środkiem jest niezwłoczna tracheotomia.Futuryści używają medycznej metafory tracheotomii, aby pokazać brutalność i konieczność swoich działań. Sztuka nie może być tylko kosmetyczną poprawką. Musi brutalnie rozciąć tkankę społeczną, by wpuścić do niej świeże powietrze. Podmiot zbiorowy żąda całkowitego odrzucenia wartości romantycznych i dekadenckichNurt światopoglądowy z przełomu XIX i XX wieku, charakteryzujący się poczuciem schyłku kultury, pesymizmem i biernością.. Nazywa je pogardliwie „swądem piwnic i kościelnego kadzidła”.
Zapis „Jednodńuwka futurystuw” nie jest błędem ortograficznym. Futuryści postulowali wprowadzenie zapisu fonetycznego („pisz jak słyszysz”), co miało uprościć język i zerwać z elitarnymi, trudnymi do opanowania zasadami ortografii. Był to wyraz buntu przeciwko skostniałej tradycji szkolnej i ukłon w stronę niewykształconych mas.
Wizja futurystów mocno rezonuje z ideami lewicowymi. W manifeście pojawia się odwołanie do rosnącej siły, jaką jest uświadomiony proletariatKlasa społeczna składająca się z robotników najemnych, w ideologii marksistowskiej powołana do obalenia kapitalizmu.. Zmiana w sztuce ma iść w parze ze zmianą społeczną. Najsłynniejszym hasłem tego fragmentu jest okrzyk: Artyści na ulicę!. Zrywa on z elitarnością kultury. Futuryści wyprowadzają poezję z dusznych teatrów i salonów. Nową areną działań artystycznych stają się tramwaje, dworce, fabryki i chodniki.
Trzeci manifest, dotyczący samej poezji, to zbiór dwunastu radykalnych punktów. Autorzy odcinają się od innych nurtów awangardowych (takich jak kubizm czy dadaizmMiędzynarodowy ruch artystyczny odrzucający wszelkie rygory i logikę, opierający się na absurdzie i zabawie.), określając je wulgarnie mianem „onanizmu”. Żądają sztuki absolutnie nowej. Nakazują odwrót od logiki, którą traktują jako sztuczny wymysł burżuazjiOkreślenie zamożnych warstw mieszczaństwa, często kojarzonych przez awangardę z konserwatyzmem i brakiem gustu.. Tradycyjna książka zostaje uznana za przeżytek – jej miejsce ma zająć plakat, który krzyczy do przechodnia na ulicy. Poezja ma zrzucić z siebie patosPodniosły, uroczysty ton w sztuce, często używany do opisywania zjawisk wzniosłych i heroicznych. i zająć się codziennością.
Ostatnia część to bezpardonowy atak na krytyków literackich. Futuryści odmawiają im prawa do oceniania nowej sztuki. Proponują, by jedyną formą recenzji stała się samokrytyka twórcy.
Jako najbliżej rzeczy stojący i najbardziej, bądź co bądź kompetentni - mogą powiedzieć na ten temat parę ciekawych słów, co w porównaniu z bezpłciową miamlaniną tzw. "krytyków zawodowych" będzie już skarbem nie do obliczenia.Użycie potocznego, lekceważącego słowa „miamlanina” ostatecznie kompromituje stary porządek literacki. Futuryści nie chcą dyskutować z tradycją – chcą ją wyśmiać i zniszczyć.
Środki stylistyczne
- Metafora: „niezwłoczna tracheotomia” – obrazuje polską sztukę jako dławiący się, chory organizm, który wymaga drastycznego, ratującego życie zabiegu chirurgicznego.
- Wykrzyknienie: „Artyści na ulicę!” – nadaje tekstowi dynamikę, pełni funkcję rewolucyjnej agitacji i zmusza odbiorcę do natychmiastowej reakcji.
- Epitety oceniające: „czczą, bezowocną i jałową” – nagromadzenie negatywnych określeń potęguje krytykę dotychczasowych, powolnych reform w sztuce.
- Kolokwializm: „bezpłciowa miamlanina” – deprecjonuje tradycyjnych krytyków sztuki, obnażając ich rzekomą niekompetencję i nudę.
- Zapis fonetyczny: „Mańifest w sprawie natyhmiastowej futuryzacji żyća” – łamie zasady ortografii, wizualnie manifestując bunt przeciwko szkolnym regułom i tradycji.
Konteksty
Kontekst historyczny: Manifest powstał w 1921 roku, zaledwie trzy lata po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Młode pokolenie twórców uważało, że w nowym, wolnym państwie nie ma już miejsca na martyrologię i romantyczne cierpienie. Zamiast opłakiwać przeszłość, chcieli budować nowoczesną, zurbanizowaną przyszłość.
Kontekst literacki: Polscy futuryści czerpali inspirację z futuryzmu włoskiego (Filippo Tommaso Marinetti) oraz rosyjskiego (Włodzimierz Majakowski). Podobnie jak Włosi, fascynowali się miastem, masą i maszyną. Z Rosjanami łączyły ich z kolei silne sympatie lewicowe i chęć tworzenia sztuki dla klasy robotniczej.
Matura
„Jednodńuwka futurystuw” to doskonały materiał do tematów maturalnych związanych z:
- Buntem pokoleniowym: jako radykalne odcięcie się od tradycji romantycznej i młodopolskiej.
- Rolą artysty i sztuki: postulat wyjścia sztuki na ulice, demokratyzacja poezji, artysta jako inżynier nowego życia społecznego.
- Rozwojem awangardy: poszukiwanie nowych form wyrazu, odrzucenie logiki, zabawa językiem (zapis fonetyczny).
- Obrazem miasta: miasto jako nowa przestrzeń dla sztuki, fascynacja tłumem i nowoczesnością.