Kandyd jako powiastka filozoficzna
Wolter wykorzystał formę powiastki filozoficznej, aby ominąć osiemnastowieczną cenzurę i bezlitośnie skrytykować ówczesne elity, Kościół oraz naiwny optymizm. Fabuła utworu stanowi jedynie pretekst do zaprezentowania poglądów autora na naturę ludzką i mechanizmy rządzące społeczeństwem. Główny bohater poprzez serię dramatycznych doświadczeń obala teorię Leibniza o życiu w najlepszym z możliwych światów.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Czym jest powiastka filozoficzna?
Powiastka filozoficzna to gatunek ukształtowany w XVIII wieku we Francji. Jego głównym twórcą i popularyzatorem był Wolter, choć po podobną formę sięgał również Denis Diderot. W epoce absolutyzmuForma rządów, w której cała władza spoczywa w rękach monarchy, niepodlegającego żadnej kontroli społecznej. otwarta krytyka władzy czy religii groziła więzieniem. Pisarze musieli szukać sposobów na bezpieczne głoszenie swoich poglądów.
Sensacyjna, często baśniowa fabuła idealnie maskowała właściwy przekaz. Ostrze krytyki uderzało w przesądy, instytucję Kościoła, monarchię oraz przestarzałe systemy filozoficzne. Całokształt tych poglądów, opartych na racjonalizmie i tolerancji, określa się mianem wolterianizmuPostawa intelektualna charakteryzująca się krytycyzmem, wolnomyślicielstwem, tolerancją religijną i zwalczaniem fanatyzmu..
Fabuła jako pretekst
Zgodnie z regułami gatunku, historia opowiedziana w „Kandydzie” jest prosta i służy wyłącznie do zilustrowania konkretnych tez. Tytułowy bohater to uosobienie oświeceniowego umysłu, który nieustannie zderza się z brutalną rzeczywistością. Romans z córką barona, Kunegundą, kończy się dla niego wygnaniem z zamku.
Rozpoczyna to długą serię podróży. Każdy etap wędrówki przynosi nowe obserwacje i zmusza do dyskusji o naturze świata. Ostatecznie bohater osiada w Turcji, odnajduje ukochaną i dochodzi do wniosku, że należy po prostu „uprawiać własny ogródek”. Dojrzewanie Kandyda to proces bolesnego, ale koniecznego odrzucania złudzeń.
Starcie z filozofią Leibniza
Głównym celem ataku Woltera stała się filozofia Gottfrieda Wilhelma Leibniza. Jej reprezentantem w utworze jest nauczyciel Pangloss.
Pangloss wykładał tajniki metafizyko-teologo-kosmologo-mitologii. Dowodził wprost cudownie, że nie ma skutku bez przyczyny i że na tym najlepszym z możliwych światów zamek jego wysokości pana barona jest najpiękniejszym z zamków, pani baronowa zaś najlepszą z możliwych kasztelanek. Dowiedzione jest – powiadał – że nic nie może być inaczej; ponieważ wszystko istnieje dla jakiegoś celu, wszystko z konieczności musi istnieć dla najlepszego celu. Zważcie dobrze, że nosy są stworzone do okularów; dlatego mamy okulary. Nogi są wyraźnie stworzone po to, aby były obute; dlatego mamy obuwie. Kamienie są na to, aby je ciosano i budowano z nich zamki; dlatego jego dostojność pan baron ma bardzo piękny zamek; największy baron w okolicy musi mieć największe mieszkanie. Świnie są na to, aby je zjadać; dlatego mamy wieprzowinę przez cały rok. Z tego wynika, iż ci, którzy twierdzili, że wszystko jest dobre, powiedzieli głupstwo; trzeba było rzec, że wszystko jest najlepsze.
Ten kpiący fragment obnaża słabości systemu Leibniza. Niemiecki myśliciel zakładał istnienie nieskończonej liczby monadWedług Leibniza proste, niepodzielne substancje duchowe, z których zbudowany jest cały wszechświat.. Te zamknięte mikrokosmosy miały działać celowo, tworząc z góry ustaloną harmonię. Świat przypominał w tej wizji idealny mechanizm, nakręcony na początku dziejów przez Boga – Wielkiego Zegarmistrza.
Zło wprawdzie istniało, ale ostateczny bilans zawsze wypadał na korzyść dobra. Takie uzasadnienie usprawiedliwiało każde nieszczęście wyższym, boskim planem.
Upadek mitu najlepszego ze światów
Dla Woltera takie widzenie rzeczywistości było skrajnie naiwne i szkodliwe. Świat pełen wojen, chorób i kataklizmów nie mógł być najdoskonalszym z możliwych.
Trzęsienie ziemi w Lizbonie w 1755 roku wstrząsnęło całą Europą. Zginęło kilkadziesiąt tysięcy ludzi, a miasto zostało zrównane z ziemią. To wydarzenie wywołało ogromny kryzys intelektualny w epoce oświecenia i bezpośrednio zainspirowało Woltera do napisania „Kandyda” oraz ostatecznego odrzucenia filozofii optymizmu.
Postać Panglossa dobitnie ukazuje absurd ślepej wiary w system. Nauczyciel jest wieszany, chłostany i zmuszany do katorżniczej pracy na galerachStatki o napędzie wiosłowym, na których w charakterze wioślarzy wykorzystywano niewolników lub skazańców.. Mimo to nie traci rezonu i z uporem maniaka powtarza wyuczone formułki o najlepszym ze światów.
Wolter bezlitośnie rozprawia się z tym mitem. Odrzuca wiarę w rozumną przyrodę, która rzekomo gwarantuje człowiekowi szczęście. Rzeczywistość w „Kandydzie” jest brutalna, a poszukiwanie absolutnego szczęścia okazuje się utopią. Jedynym ratunkiem pozostaje praca i skupienie się na tym, na co mamy realny wpływ.