Twórczość Jana Lechonia

Fundamenty poetyckiego świata

Tadeusz Witkowski, historyk literatury, trafnie zdiagnozował warsztat poetycki Lechonia. Zauważył, że twórca ten właściwie nigdy nie wyszedł poza krąg problematyki zarysowanej w dwóch szczupłych tomikach z początku dwudziestolecia międzywojennegoEpoka literacka w Polsce obejmująca lata 1918–1939, czas odzyskania niepodległości i rozwoju nowych prądów artystycznych.. Chodzi o „Karmazynowy poemat” (1920) oraz „Srebrne i czarne” (1924). Wszystko, co Lechoń napisał wcześniej i później, stanowi swoisty aneks do tych dzieł. Poeta przez całe życie tworzył tak, jakby pisał jeden spójny tekst poetycki.

Liryka maski i ukryte emocje

W przeciwieństwie do Władysława Broniewskiego, Lechoń odcinał poezję od osobistych doświadczeń. Nie traktował wierszy jako zapisu biograficznego. Sam zresztą mawiał: „Z moich wierszy nikt nic o moim życiu nie wyczyta”. Zamiast bezpośrednich wyznań stosował lirykę roliTyp liryki, w którym podmiot liryczny wciela się w konkretną postać historyczną, literacką lub fikcyjną, przyjmując jej punkt widzenia.. Podmiotu mówiącego nie można w jego tekstach utożsamiać z autorem.

Chętnie sięgał również po lirykę maskiZabieg polegający na ukryciu prawdziwych poglądów i emocji autora pod postacią wykreowanego bohatera., przekazując własne stanowisko poprzez wypowiedzi innych postaci. Dzięki temu zabiegowi jego wiersze zyskują niemal teatralny, inscenizowany charakter.

Wielogłosowość i narodowe mity

Kolejną cechą tej poezji jest ideologiczna wielogłosowość. Lechoń potrafił zestawić ze sobą dwa sprzeczne światopoglądy, nie opowiadając się jednoznacznie za żadnym z nich. W „Karmazynowym poemacie” prowadzi wewnętrzną polemikęOstry spór publiczny, literacki lub naukowy, w którym strony zwalczają nawzajem swoje poglądy. nad kondycją Polski po odzyskaniu niepodległości. Zbiór otwierają utwory krytyczne wobec narodowych mitów – Herostrates oraz Duch na seansie. Na końcu tomu pojawiają się jednak wiersze takie jak Mochnacki i Piłsudski, które te same mity utrwalają i wzmacniają.

Dialog z tradycją literacką

Język poetycki Lechonia zdradza ogromną fascynację wielkimi twórcami przeszłości. Jego teksty to ciągły dialog z cudzymi słowami. Wiele utworów powstało jako bezpośrednia odpowiedź na dzieła klasyków – wystarczy wymienić Na „Boskiej komedii” dedykację, Romantyczność, Mędrca szkiełko, Iliadę czy Grób Agamemnona.

Początkowo język ten ociekał symbolamiMotyw lub obraz, który poza znaczeniem dosłownym posiada ukryty, wieloznaczny sens. i aluzjami wymagającymi od czytelnika dużej erudycji. Z czasem, zwłaszcza od pracy nad tomem „Srebrne i czarne”, poeta zaczął dążyć do większej bezpośredniości i dosłowności przekazu, choć wciąż z upodobaniem cytował myśli innych.

Dwa bieguny: Polska i egzystencja

Zestawienie dwóch najważniejszych tomów ukazuje twórczość rozpiętą na skrajnych przeciwieństwach. „Karmazynowy poemat” reprezentuje postawę otwartą. Cykl ten jest silnie związany ze specyfiką życia społecznego Polski początku lat dwudziestych. Z kolei „Srebrne i czarne” to wypowiedź introwertyka. Tom opiera się na wartościach uniwersalnych i egzystencjalnych, odsłaniając człowieka zamkniętego w sobie, odsuwającego się od świata.

Muzyczność i czysta poezja

Dla Lechonia poezja istniała na pograniczu literatury i muzyki. Zbliżał się tu do koncepcji poezji czystejKoncepcja (m.in. Henriego Bremonda) zakładająca, że poezja powinna działać na odbiorcę samym brzmieniem i nastrojem, niezależnie od sensu słów., sformułowanej przez Henriego Bremonda. Muzyczność miała odróżniać wiersz od zwykłej prozy, nadając mu unikalny wymiar. Samą poetyckość Lechoń uważał za niemożliwą do wyrażenia wprost, a przeżycie poetyckie traktował niemal jak akt religijny, łączący człowieka z metafizyką.

Łączył mistyczne dążenie do poetyckiej czystości z przywiązaniem do konkretu i celami publicystycznymi. Mickiewicza i Wyspiańskiego cenił właśnie za to, że zajęli miejsce nie tylko w historii literatury, ale w dziejach Polski. W wierszu Sarabandy... pisał: „Razem, razem rzeczy wieczne obok zdarzeń zwykłej treści”. W praktyce rzadko udawało mu się utrzymać te proporcje – w „Karmazynowym poemacie” dominuje publicystyka, a w „Srebrnym i czarnym” kontemplacja.

Klasyk w formie, romantyk w duszy

W kwestiach warsztatowych Lechoń pozostawał nieugiętym tradycjonalistą. Uznawał klasyczne zasady wersyfikacjiSystem budowy wiersza, określający zasady rytmu, układu sylab, akcentów i rymów. za najdoskonalsze, a wszelkie awangardowe innowacje ostro krytykował. W swoim „Dzienniku” pisał bez ogródek:

Białe wiersze (...) uważam ten rodzaj poezji, jeśli nie robi tego wielki poeta (czego też nie bardzo rozumiem), za humbug i proceder nieartystyczny. Od dawna wiem, że jedyny balet – to jest balet klasyczny na palcach. To skrępowanie, to narzucone ograniczenie stwarza formę. Rymy są takim samym, tak samo na pozór sztucznym a niezbędnym ograniczeniem w poezji. W życiu swym nie użyłem asonansu.

W jego biografii i twórczości nieustannie ścierały się dwie postawy: klasyczna i romantyczna. Lęk przed obnażaniem własnych emocji maskował literackimi pozami. W sztuce zazwyczaj triumfował zdyscyplinowany klasyk, dbający o rygor formy i unikający wiersza białegoUtwór poetycki pozbawiony rymów, opierający się na rytmie i podziale na wersy. czy asonansówNiedokładny rym oparty na identyczności samogłosek w zakończeniach wyrazów, przy różnicach w spółgłoskach (np. woda - mowa).. Jednak tragiczna śmierć i ostateczny wydźwięk jego dzieł sprawiły, że zapisał się w historii polskiej literatury XX wieku jako jeden z najbardziej romantycznych twórców.

Bibliografia Jana Lechonia

Twórczość poetycka

• 1913 (Warszawa) – Na złotym polu
• 1914 (Warszawa) – Po różnych ścieżkach
• 1919 (Warszawa) – Faceje republikańskie (wraz z Antonim Słonimskim)
• 1920 (Warszawa) – Rzeczpospolita Babińska
• 1920 (Warszawa) – Karmazynowy poemat
• 1924 (Warszawa) – Srebrne i czarne
• 1942 (Londyn) – Lutnia po Bekwarku
• 1945 (Nowy Jork) – Aria z kurantem

Twórczość prozatorska

• 1942 (Londyn) – O literaturze polskiej
• 1955 (Paryż) – Mickiewicz
• 1967 (Londyn) – Dzienniki (wydanie pośmiertne)