Mikołaj Doświadczyński - nowy wzór bohatera
Ignacy Krasicki w swojej powieści kreuje postać, która zrywa z dotychczasowym, heroicznym modelem bohatera literackiego. Mikołaj to przeciętny szlachcic, którego osobowość kształtuje się na oczach czytelnika poprzez serię życiowych błędów i bolesnych lekcji. Jego losy stanowią pretekst do ukazania procesu edukacji oraz krytyki osiemnastowiecznego społeczeństwa.
Autor: Katarzyna Banul
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Zwykły człowiek zamiast herosa
Osiemnastowieczna powieść narodziła się w wyraźnej opozycji do późnobarokowego romansu. Zamiast wybitnych jednostek, na karty książek wkroczył zwykły człowiek. Badacz literatury Mieczysław Klimowicz trafnie podsumowuje tę zmianę:
Wiek XVIII jest wiekiem narodzin powieści. [...] Przedstawiał go jednak nie jak w eposie, w roli bezpośredniego wyraziciela dążeń klasy czy narodu, osobistości wysoko postawionej w hierarchii społecznej, ale jako przeciętnego człowieka, często z dołów społecznych, uwikłanego w konflikty z otoczeniem, które przejawiały się nieraz w postawie buntowniczej wobec rzeczywistości.
Mikołaj Doświadczyński idealnie wpisuje się w ten schemat. Pochodzi z niezbyt zamożnej, prowincjonalnej szlachty. Jego rodzice to prości, niewykształceni ludzie. Obserwujemy go od wczesnego dzieciństwa, co pozwala zrozumieć, jak środowisko ukształtowało jego naiwny charakter. Nazwisko bohatera jest znacząceZabieg literacki polegający na nadaniu postaci nazwiska, które zdradza jej główną cechę charakteru lub rolę w fabule. – zapowiada długą drogę pełną życiowych prób.
Księga pierwsza: edukacja przez błędy
W pierwszej części powieści Mikołaj to człowiek całkowicie podatny na złe wpływy. Najpierw chłonie zabobony z opowieści służby, potem trafia do surowej, przestarzałej szkoły. Po śmierci ojca jego edukację przejmuje guwernerPrywatny nauczyciel i wychowawca, często cudzoziemiec, zatrudniany w zamożnych domach szlacheckich. Damon – francuski lekkoduch, który uczy go jedynie powierzchownej ogłady.
Młodzieniec zaczytuje się we francuskich romansach. Skutkuje to pierwszą miłością, brutalnie przerwaną przez matkę dbającą wyłącznie o majątek. W Paryżu naiwny Mikołaj szybko staje się ofiarą oszustów. Omamiony pochlebstwami i fałszywym poczuciem honoru, traci pieniądze, ratując z opresji rzekomych przyjaciół. Bankructwo zmusza go do ucieczki z wymarzonej stolicy Francji.
Księga druga: utopijna szkoła na Nipu
Druga część utworu to czas moralnej odnowy. Po katastrofie statku bohater trafia na utopijnąMotyw literacki przedstawiający idealny, sprawiedliwy ustrój społeczny, często zlokalizowany na odizolowanej wyspie. wyspę Nipu. Tam, pod okiem mędrca Xaoo, przechodzi gruntowną reedukację. Uczy się życia w społeczeństwie, które nie zna zbrodni, kłamstwa ani pieniądza, a za najwyższą wartość uznaje cnotę.
Motyw wyspy Nipu to klasyczna realizacja oświeceniowej utopii. Krasicki inspirował się tu poglądami Jana Jakuba Rousseau, który głosił, że człowiek jest z natury dobry, a psuje go dopiero rozwój cywilizacji i własność prywatna.
Xaoo udziela Mikołajowi surowych lekcji patriotyzmu. Uświadamia mu, że prawdziwy obywatel musi znać historię i obyczaje własnego kraju. Przemiana bohatera nie jest jednak trwała. Przypadkowe odnalezienie skarbów z rozbitego statku budzi w nim dawną chciwość. Okłamuje swojego mistrza i potajemnie opuszcza wyspę na niewielkiej łodzi.
Księga trzecia: zderzenie z rzeczywistością
Ostatnia księga ukazuje konfrontację nipuańskich ideałów z brutalną rzeczywistością Europy. Mikołaj potrafi już odróżnić dobro od zła i dostrzega krzywdę innych. Wykupuje z niewoli kwakra Gwinhelma, używając do tego znalezionych weksli. Kiedy dowiaduje się, że papiery wartościowe należą właśnie do przyjaciela, bez wahania je oddaje. W nagrodę za tę uczciwość Gwinhelm zrzeka się majątku na jego korzyść.
Doświadczyński próbuje wcielać utopijne zasady w życie, stając się radykalnym reformatorem. Szybko jednak zderza się ze ścianą. W paryskim przytułkuW XVIII wieku miejsce izolacji nie tylko dla chorych psychicznie, ale też biedaków, sierot i osób niewygodnych społecznie. spotyka margrabiego de Vennes. Filozof uświadamia mu, że w zepsutym świecie konieczny jest kompromis uwzględniający ludzkie słabości.
Po powrocie do Polski Mikołaj ponosi ostateczną klęskę jako działacz społeczny. SarmackieIdeologia i styl życia polskiej szlachty, z czasem kojarzona z zacofaniem, pijaństwem i niechęcią do reform. otoczenie odrzuca jego oświeceniowe pomysły. Zrezygnowany, wycofuje się do swojego rodzinnego majątku. Zgodnie z filozofią RousseauFrancuski filozof oświeceniowy. Twórca koncepcji powrotu do natury i krytyk sztucznych podziałów społecznych., ogranicza reformy wyłącznie do własnego podwórka, stając się wzorowym, choć osamotnionym gospodarzem.