Czas i miejsce akcji „Nocy i dni”
Akcja tetralogii Marii Dąbrowskiej obejmuje trzydzieści lat z życia rodziny Niechciców, od ślubu głównych bohaterów w 1884 roku do wybuchu I wojny światowej. Przestrzeń powieści rozpięta jest między prowincjonalnym Kalińcem a majątkiem w Serbinowie, ukazując płynne przenikanie się środowiska miejskiego i wiejskiego. Liczne retrospekcje sięgające powstania styczniowego budują szeroką panoramę przemian społecznych polskiego ziemiaństwa.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Trzydzieści lat z życia Niechciców
Główny nurt wydarzeń w Nocach i dniach zamyka się w latach 1884–1914. Powieść otwiera ślub Barbary Ostrzeńskiej i Bogumiła Niechcica, a kończy dramatyczna ucieczka głównej bohaterki z bombardowanego KalińcaLiteracki odpowiednik Kalisza, rodzinnego miasta Marii Dąbrowskiej, w którym spędziła młodość..
Czas płynie w utworze nierównomiernie. Pierwszy tom obejmuje ponad czternaście lat. Czytelnik śledzi w nim początki małżeństwa, podróż do Kalińca wiosną 1885 roku, narodziny i tragiczną śmierć małego Piotrusia zimą 1889 roku, przeprowadzkę do Serbinowa jesienią 1890 roku oraz śmierć matki Barbary, Jadwigi Ostrzeńskiej, latem 1898 roku. Drugi tom zwalnia tempo, skupiając się zaledwie na latach 1900–1902. Dwie ostatnie części tetralogii opisują kolejne dwanaście lat, prowadząc fabułę aż do wybuchu wielkiej wojny.
Powstanie styczniowe i zmiana epok
Maria Dąbrowska nie ograniczyła się wyłącznie do trzydziestu lat trwania małżeństwa Niechciców. Wprowadziła rozbudowane retrospekcje, które cofają akcję aż do powstania styczniowego w 1863 roku. Poznajemy dzięki nim wcześniejsze losy obu rodzin.
Utrata rodowego majątku Jarosty przez rodzinę Niechciców za udział w powstaniu styczniowym to typowy los polskiego ziemiaństwa tamtego okresu. Zmusiło to dawnych dziedziców do poszukiwania pracy w charakterze zarządców cudzych dóbr, co stało się udziałem Bogumiła.
Zabieg ten pozwala zrozumieć głębokie przemiany społeczne na ziemiach zaboru rosyjskiego. Ziemiaństwo traci swoje majątki w wyniku carskich represji i uwłaszczenia chłopówNadanie chłopom na własność użytkowanej przez nich ziemi, co w zaborze rosyjskim nastąpiło w 1864 roku.. Szlachta musi odnaleźć się w nowej, kapitalistycznej rzeczywistości. Badaczka literatury Danuta Wilczycka podsumowuje, że pisarka ułatwiła w ten sposób zrozumienie przeobrażeń społecznych, jakim podlegały rody szlacheckie w okresach romantyzmu i pozytywizmu.
Między Serbinowem a Kalińcem
Przestrzeń powieści opiera się na kontraście i ciągłym przenikaniu się dwóch światów: wsi i miasta. Główną osią geograficzną są rodzinne strony pisarki.
Wydarzenia rozgrywają się w konkretnych majątkach ziemskich. Najważniejszy z nich to Serbinów, którym zarządza Bogumił. Pojawiają się także Krępa, Pamiętów oraz Borki. W tle przewijają się nazwy innych miejscowości, takich jak Turobin, Czałbowo czy Zabłocie. Życie miejskie toczy się przede wszystkim w Kalińcu. Bohaterowie odwiedzają również Warszawę i Częstochowę.
Powieść osadzona jest więc na przemian w realiach miejskich i wiejskich, ukazuje losy bohaterów na tle przyrody, pejzażu miejskiego, sytuacji narodowej, realiów społecznych i obyczajowych. Bogactwo szczegółów sprawia, że bez trudu czytelnik może odczuć klimat czasu i przedstawianych zdarzeń, doskonale rozumie gmatwaninę losów ludzkich wtopionych w czas i miejsce akcji.
Europejskie horyzonty
W późniejszych tomach przestrzeń ulega znacznemu rozszerzeniu. Dorastająca córka Niechciców, Agnieszka, wyjeżdża na studia za granicę.
Akcja przenosi się do zachodniej Europy. Czytelnik śledzi losy dziewczyny w szwajcarskiej Lozannie, belgijskiej Brukseli oraz w Londynie. W rozmowach bohaterów pojawiają się także wzmianki o Paryżu, gdzie przebywają Włodzimierz Daleniecki i Ksawera Woynarowska. Sama narracja nie przenosi jednak akcji nad Sekwanę, pozostawiając stolicę Francji jedynie w sferze opowieści i listów.