Noce i dnie - streszczenie krótkie i szczegółowe

Streszczenie w pigułce

Akcja powieści rozpoczyna się w drugiej połowie XIX wieku. Barbara Ostrzeńska, po zawodzie miłosnym z Józefem Toliboskim, wychodzi za mąż za starszego od siebie Bogumiła Niechcica, byłego powstańca styczniowego. Małżeństwo od początku nie jest idealne. Barbara żyje marzeniami i wspomnieniami, podczas gdy Bogumił twardo stąpa po ziemi, oddając się pracy na roli. Po śmierci pierwszego syna, Piotrusia, para przenosi się do zrujnowanego majątku Serbinów. Dzięki ciężkiej pracy Bogumiła gospodarstwo zaczyna przynosić zyski. Na świat przychodzą kolejne dzieci: Agnieszka, Emilka i Tomaszek. Dorastanie potomstwa przynosi rodzicom nowe troski, zwłaszcza sprawiający problemy wychowawcze syn. Z biegiem lat między małżonkami narasta dystans. Bogumił szuka pocieszenia w przelotnych romansach. W tle rodzinnych perypetii przetacza się rewolucja 1905 roku, która kształtuje poglądy najstarszej córki, Agnieszki. Po latach dzierżawy Serbinów zostaje sprzedany, a Niechcicowie kupują własny majątek Pamiętów. Niedługo potem Bogumił umiera na zapalenie płuc. Owdowiała Barbara przenosi się do Kalińca. Wybuch I wojny światowej zmusza ją do ucieczki ze zniszczonego miasta, co symbolicznie zamyka pewną epokę.

Streszczenie szczegółowe

Tom I

Bogumił i Barbara

Pierwszy tom sagi przybliża losy rodzin Niechciców i Ostrzeńskich. Dziadek Bogumiła, Maciej Niechcic, wolał towarzystwo inteligencjiWarstwa społeczna żyjąca z pracy umysłowej, wykształcona, często nadająca ton życiu kulturalnemu. niż ziemiaństwaWarstwa społeczna posiadająca znaczne majątki ziemskie, wywodząca się ze szlachty.. Brak talentu do interesów sprawił, że kupując majątek Jarosty bez sprawdzenia hipotekiOgraniczone prawo rzeczowe na nieruchomości, służące zabezpieczeniu wierzytelności., wpadł w ogromne długi. Jego syn Michał wywołał z kolei skandal obyczajowy. Ożenił się z Florentyną Klicką, niedoszłą zakonnicą zabraną prosto z nowicjatuOkres próbny w zakonie, poprzedzający złożenie ślubów. od dominikanekŻeński katolicki zakon kontemplacyjny, oparty na regule św. Augustyna..

Z kilkorga dzieci Michała i Florentyny przeżył tylko najmłodszy syn, Bogumił Adrian. Jako piętnastolatek walczył u boku ojca w powstaniu styczniowymPolski zryw narodowowyzwoleńczy z lat 1863–1864 przeciwko Imperium Rosyjskiemu.. Konsekwencje zrywu okazały się tragiczne. Jarosty zostały skonfiskowanePrzymusowe i bezpłatne przejęcie majątku przez państwo, często jako kara., a Michał zesłany na SyberięPrzymusowe przesiedlenie w głąb Rosji, popularna kara dla polskich patriotów., gdzie wkrótce zmarł. Florentyna wróciła do kraju i pracowała jako gospodyni w Krępie. Na starość zamieszkała z bratem Klemensem w miejskiej oficynieBoczny budynek mieszkalny lub gospodarczy, przylegający do głównego dworu lub kamienicy.. Tam odnalazł ją dorastający Bogumił.

Zupełnie inaczej wyglądała historia rodziny Barbary. Jej ojciec, Adam Ostrzeński, prowadził bujne życie towarzyskie, dorabiając korepetycjami. Poślubił Jadwigę Jaraczewską, która wcześniej kochała się w niemieckim guwernerzePrywatny nauczyciel domowy, często zajmujący się również wychowaniem dzieci.. Związek był burzliwy. Adam stracił dwa folwarki wniesione przez żonę w posaguMajątek wnoszony przez żonę do małżeństwa, mający stanowić zabezpieczenie rodziny.. Zginął tragicznie od uderzenia pioruna, gdy Barbara miała zaledwie pięć lat.

Młoda wdowa założyła pensjęDawna nazwa prywatnej szkoły dla dziewcząt lub chłopców. dla chłopców w Kalińcu. Szkoła upadła, gdy nadeszły represje popowstanioweSurowe kary zaborcy po upadku powstania: rusyfikacja, konfiskaty, zsyłki.. Mimo biedy Jadwidze udało się wykształcić czwórkę dzieci. Najstarszy Daniel wykładał przyrodę w szkole realnejTyp szkoły średniej kładącej nacisk na przedmioty matematyczno-przyrodnicze., Julian, uczestnik zrywu z 1863 roku, został inżynierem w Petersburgu, a Teresa i Barbara uczyły w szkołach i domach prywatnych.

Barbara dorastała w domu pełnym intelektualnych dyskusji. Grano tam etiudę rewolucyjnąSłynny utwór Fryderyka Chopina, skomponowany rzekomo na wieść o upadku powstania listopadowego. Chopina i czytano Mickiewicza. Dziewczyna marzyła o wyższych studiach. Podczas jednego ze spotkań towarzyskich zakochała się w prawniku Józefie Toliboskim. Mężczyzna odwzajemniał uczucie, co udowodnił, wchodząc w ubraniu do rzeki po nenufaryGrzybienie białe, potocznie nazywane liliami wodnymi. W powieści symbol romantycznej miłości.. Ostatecznie jednak wybrał małżeństwo z brzydką, ale bogatą panną Narecką.

Odrzucona Barbara, przerażona wizją staropanieństwaStan cywilny niezamężnej kobiety w starszym wieku, dawniej stygmatyzowany społecznie., wyjechała do Warszawy. Uczyła się krawiectwa, chodziła do teatrów, ale w końcu wróciła do udzielania lekcji. Do przełomowego spotkania z Bogumiłem doszło w majątku Borki podczas wakacji. Barbara miała dwadzieścia pięć lat, Bogumił był o jedenaście lat starszy. Choć wydawał jej się prostacki, doceniła jego powstańczą przeszłość i zgodziła się wyjść za niego za mąż.

Dzień ślubu przerwała śmierć matki Bogumiła. Młodzi zamieszkali początkowo z chorym psychicznie wujem Klemensem, a następnie przenieśli się do majątku Krępy. Bogumił, skupiony na ziemi, uosabiał ideały pozytywizmuEpoka literacka i prąd myślowy promujący wiarę w naukę, pracę u podstaw i rozwój gospodarczy. oraz pracy u podstawPozytywistyczne hasło nawołujące do edukacji i podnoszenia poziomu życia najbiedniejszych warstw społecznych.. Barbara uczyła się prowadzenia domu. Wkrótce na świat przyszedł ich pierwszy syn, Piotruś. Cztery lata sielanki przerwała tragedia – dziecko przeziębiło się na spacerze i zmarło.

Barbara wpadła w głęboką rozpacz. Codzienne wizyty na cmentarzu przypłaciła chorobą grożącą bezpłodnością. Bogumił, nie radząc sobie z cierpieniem żony, próbował popełnić samobójstwo. Z pomocą przyszła Teresa, która wyszukała dla nich duże gospodarstwo w Serbinowie. Bogumił został administratoremZarządca majątku ziemskiego, zatrudniony przez jego właściciela. majątku należącego do Letycji Mioduskiej, reprezentowanej przez plenipotentaOsoba posiadająca pełnomocnictwo do działania w czyimś imieniu, zwłaszcza w sprawach majątkowych. Dalenieckiego.

Praca w zrujnowanym Serbinowie pomogła Barbarze otrząsnąć się z tragedii. Po roku gospodarstwo zaczęło przynosić efekty. Urodziła się córka Agnieszka Teresa, a później Emilia Florentyna i syn Tomasz Michał. Rodzinę dotknęły jednak kolejne ciosy. Teresa zmarła na tyfusCiężka choroba zakaźna, dawniej często wywołująca śmiertelne epidemie., a po jej śmierci wyszło na jaw, że miała romans z Tadeuszem Krępskim. Niedługo potem w Serbinowie zmarła matka Barbary, cierpiąca na sklerozęPotoczne określenie miażdżycy lub demencji starczej, objawiającej się problemami z pamięcią.. Śmierć matki skłoniła Barbarę do gorzkich refleksji:

I cóż stąd, że umieramy? Życia jest wciąż tak dużo (…) Wszystko mija, a nic się, nic się nie zmienia.

Tom II

Wieczne zmartwienie

Dzieci Niechciców dorastały, ujawniając zupełnie różne charaktery. Agnieszka była wrażliwą samotnicą, Emilka ładną, ale niesamodzielną dziewczynką, a Tomaszek kłamał, rozrabiał i unikał nauki. Początkowo uczyła ich Barbara, później zatrudniono guwernantkiPrywatna nauczycielka domowa, ucząca dzieci dobrych manier, języków i podstaw wiedzy.. Pierwsza z nich, energiczna Anka, zaraziła Agnieszkę pasją do wiedzy. Jej następczyni, Celina Mroczkówna, okazała się wyniosła i skupiona na sobie. Pewnej nocy, biorąc własne odbicie za włamywacza, Celina spadła z drabiny i złamała nogę.

W czasie rehabilitacji Celinę odwiedzał oficjalistaPracownik dworski pełniący funkcje administracyjne lub nadzorcze w majątku. Katelba. Jego zaloty zostały jednak odrzucone. Barbara w tym czasie odziedziczyła sześć tysięcy rubli po radcy Joachimie Ostrzeńskim. Za namową rodziny Niechcicowie kupili place w Kalińcu, licząc na zysk z budowy kolei. Bogumił, dręczony wyrzutami sumienia po zakupie drogiej jesionki dla córki, kupił Barbarze broszkę. Ten gest wywołał u żony napad złości i oskarżenia o rozrzutność.

Do Serbinowa przyjechał Daleniecki. Przedłużył kontrakt z Bogumiłem i podniósł mu tantiemyProcentowy udział w zyskach z zarządzanego majątku lub przedsiębiorstwa.. Wyszło jednak na jaw, że Katelba szpiegował dla niego w majątku. Największym zmartwieniem rodziców stał się Tomaszek. W jego starym ubraniu znaleziono skradzioną broszkę Barbary. Chłopiec kłamał prosto w oczy, a Niechcicowie musieli zmierzyć się z faktem, że ich syn jest złodziejem.

Tom III

Miłość

Część pierwsza

Agnieszka rozpoczęła naukę na pensji pani Wenordenowej. Szybko udowodniła swoją wybitną inteligencję. W Serbinowie Katelba wdał się w romans z wieśniaczką Olesią. Zwierzył się Bogumiłowi, że matka ukradła jego oszczędności, a on sam szpiegował dla Dalenieckiego. Bogumił wybaczył mu i pomógł znaleźć nową posadę. Katelba ożenił się z Celiną, ale szybko zrozumiał, że małżeństwo bez miłości było błędem.

Agnieszka zafascynowała się swoją nauczycielką francuskiego, Alice Mairey. W Serbinowie miejsce Katelby zajął zafascynowany ideami socjalizmuIdeologia społeczna dążąca do równości i sprawiedliwości poprzez zniesienie własności prywatnej. Stefan Olczak. Barbara, martwiąc się o edukację młodszych dzieci, zdecydowała się na przeprowadzkę do Kalińca. Bogumił został w Serbinowie sam. Samotność pchnęła go w ramiona Ksawery Woynarowskiej, a później służącej Felicji. Rozmyślając nad swoim życiem, Bogumił zadawał sobie pytanie:

Na czyje siły, na czyj rozum obliczone jest życie?

Tomaszek nadal sprawiał problemy. Podczas rodzinnej uroczystości ukradł pieniądze Michalinie. Rodzice wciąż jednak minimalizowali jego występki. Nad Serbinowem zawisło widmo wojny. Chłopi otrzymywali czerwone biletyKarty powołania do wojska rosyjskiego, oznaczające przymusowy pobór. i byli wcielani do wojska.

Część druga

Kaliniec ogarnęła rewolucja 1905 rokuFala strajków i wystąpień zbrojnych w Imperium Rosyjskim, mająca na celu poprawę bytu i swobody obywatelskie.. Wyszło na jaw, że Celina ma romans z Januszem Ostrzeńskim. Barbara, uciekając przed zamieszkami, wróciła do Serbinowa i nakryła Bogumiła z Felicją. Służąca została odesłana i wkrótce wyszła za mąż za bogatego wdowca. Bogumił podejrzewał, że dziecko, którego spodziewała się Felicja, mogło być jego.

Agnieszka trafiła do rosyjskiego gimnazjum, gdzie na własne oczy widziała opresyjny caratSystem absolutnych rządów carów w Rosji, charakteryzujący się uciskiem politycznym i narodowościowym.. Działała w tajnym kółku patriotycznym. Do Kalińca przybył Marcin Śniadowski, organizator strajków, który sprytnie mylił rosyjskich żandarmówFormacja wojskowa pełniąca funkcje policyjne, w zaborze rosyjskim zwalczająca ruchy niepodległościowe.. Agnieszka wyjechała na studia do Lozanny, gdzie wdała się w burzliwy romans z Marcinem. Związek rozpadł się, gdy wyszło na jaw, że mężczyzna spotyka się jednocześnie z Ksawerą Woynarowską.

Tom IV

Wiatr w oczy

Część pierwsza

Agnieszka wróciła do Serbinowa, by leczyć złamane serce. Tomaszek znów okłamał rodziców – uciekł ze szkoły i przepił pożyczone pieniądze. Barbara bardzo cierpiała, ale wciąż broniła syna. Celina, porzucona przez Janusza, otruła się jodyną. Na jej pogrzebie Agnieszka uświadomiła sobie, że nic już nie czuje do Janusza. Otrzymawszy list od Marcina, wróciła do Szwajcarii, a wkrótce para wzięła ślub w Belgii.

Małżeństwo z Marcinem okazało się trudne. Mężczyzna był chorobliwie zazdrosny. Agnieszka poznała racjonalistęZwolennik poglądu, że rozum jest głównym źródłem poznania i kryterium prawdy. i ateistęCzłowiek odrzucający wiarę w istnienie jakiegokolwiek boga. Tytusa Niechcica, z którym połączyła ją nić porozumienia. Zmęczona ciągłymi pretensjami męża, wróciła do Polski, by podjąć działalność konspiracyjnąTajna działalność skierowana przeciwko władzom, często o charakterze niepodległościowym.. Tomaszek w tym czasie popadł w hazard, zastawiając własne ubrania, by mieć na grę w bilard.

Część druga

Janusz Ostrzeński zmarł na zapalenie opon mózgowych. Serbinów został sprzedany, a Bogumił stracił dziewięć tysięcy rubli zaliczki. Sytuację uratowała żona Dalenieckiego, która wymogła na mężu uczciwe rozliczenie z Niechcicami. Nowym właścicielem majątku został hrabia Zbigniew Owrucki. Bogumił kupił część majątku Pamiętów i tam przeniósł się z Barbarą.

Spokój nie trwał długo. Bogumił przeziębił się na polu. Gorączka przerodziła się w ropne zapalenie płuc, które doprowadziło do jego śmierci. Został pochowany w Małocinie. Barbara, pozbawiona wsparcia męża, nie radziła sobie z gospodarstwem. Tomaszek okazał się wulgarnym pijakiem. Agnieszka, dążąca do niezależności, była przykładem emancypacjiProces wyzwalania się grup społecznych z zależności i zdobywania równych praw. kobiet. Pisała do gazet i wygłaszała odczyty o kooperatyzmieRuch społeczno-gospodarczy promujący tworzenie spółdzielni i współpracę gospodarczą.. W końcu wyjechała do Marcina do Londynu.

Barbara sprzedała Pamiętów i przeniosła się z Tomaszkiem do Kalińca. Samotność przerwała mobilizacjaPostawienie sił zbrojnych w stan gotowości bojowej w obliczu nadchodzącej wojny. wojsk. Wybuchła I wojna światowa. Niemcy zbombardowali i podpalili Kaliniec. Barbara musiała uciekać. Zabrał ją znajomy Żyd Szymszel. Próbowała znaleźć schronienie u dawnej miłości, Toliboskiego, ale nie było tam dla niej miejsca. Ostatecznie ruszyła do Jastrzębic, do Romana Katelby. Jadąc wozem przez zrujnowany kraj, uświadomiła sobie, że zapomniała zabrać fotografię Bogumiła. W myślach powtarzała ostatnią zwrotkę wiersza „Do M***” Adama Mickiewicza.