Noce i dnie - opracowanie

Sens tytułu i filozofia przemijania

Tytuł tetralogiiCykl literacki składający się z czterech części. odzwierciedla głęboką filozofię wpisaną w losy bohaterów. Życie człowieka podlega rytmowi natury, a ciągłe następstwo nocy i dni symbolizuje nieuchronne przemijanieUniwersalny motyw literacki ukazujący nietrwałość ludzkiego życia i dóbr doczesnych.. Dąbrowska zderza ze sobą dwie skrajne postawy życiowe. Barbara Niechcic reprezentuje wieczny niepokój, skłonność do dręczenia siebie i innych lękami oraz poczucie ułomności ludzkiej natury. Bogumił uosabia z kolei stoicyzmPostawa życiowa polegająca na zachowaniu spokoju wobec przeciwności losu i akceptacji rzeczywistości.. Akceptuje świat takim, jaki jest, nie stawia mu wygórowanych wymagań i czerpie satysfakcję z codziennej pracy.

Poglądy małżonków uzupełniają się, tworząc uniwersalny obraz ludzkiej egzystencji zakorzeniony w naturalizmieKierunek literacki ukazujący człowieka jako istotę zdeterminowaną przez biologię i prawa natury.. Bogumił kieruje się prawami natury, determinizmemKoncepcja filozoficzna zakładająca, że wszystkie zdarzenia są uwarunkowane przez przyczyny zewnętrzne, np. prawa natury. i organicyzmemPozytywistyczny pogląd traktujący społeczeństwo jako żywy organizm, w którym każda część musi harmonijnie współpracować.. Barbara zaczytuje się w dziełach epoki pozytywizmuEpoka literacka i filozoficzna ufająca w potęgę nauki, rozumu oraz pracy u podstaw., szukając sensu w cierpieniu i śmierci bliskich. Kiedy umiera jej synek Piotruś, kobieta dochodzi do gorzkiego wniosku o nieskończonej pojemności ludzkiego serca na ból. Śmierć matki, Jadwigi, prowokuje ją do refleksji nad niezmiennością świata wobec jednostkowego przemijania.

Najważniejsze jest dobrze przeżyć swoje dni i noce, to znaczy wypełnić je pracą, życzliwością do drugiego człowieka, zgodnym współistnieniem, uczciwością, poczuciem godności i honoru.

Panorama społeczna i upadek ziemiaństwa

Dzieło Dąbrowskiej to nie tylko saga rodzinnaGatunek epiki przedstawiający losy kilku pokoleń jednej rodziny na tle wydarzeń historycznych., ale przede wszystkim szeroka panorama społeczna. Pisarka osadziła akcję między powstaniem styczniowymZryw narodowowyzwoleńczy z 1863 roku, którego upadek przyniósł represje i konfiskaty majątków szlacheckich. a wybuchem I wojny światowej. Ukazała bolesny proces deklasacjiUtrata dotychczasowej pozycji społecznej i majątkowej, zmuszająca do zmiany stylu życia. polskiego ziemiaństwaWarstwa społeczna posiadająca wielkie majątki ziemskie, wywodząca się z dawnej szlachty.. Szlachta traciła majątki z powodu carskich represji po 1863 roku, ale też przez własną niegospodarność i hulaszczy tryb życia. Zmuszeni do opuszczenia dworów, bohaterowie musieli szukać nowego miejsca w rodzącym się kapitalizmieSystem gospodarczy oparty na własności prywatnej, wolnym rynku i dążeniu do zysku..

Świetnym przykładem adaptacji do nowych warunków jest Janusz Ostrzeński, bratanek Barbary. Syn Michaliny i Daniela błyskawicznie odnalazł się w realiach wolnego rynku. Został zamożnym przedsiębiorcą, założył spółki handlowe i gładko wszedł w środowisko burżuazjiZamożna warstwa mieszczaństwa, posiadająca kapitał i środki produkcji. przemysłowo-kupieckiej. Z kolei jego rodzice przenieśli się do miasta, zasilając szeregi drobnomieszczaństwaNiższa warstwa mieszczaństwa, obejmująca drobnych kupców, rzemieślników i urzędników..

Powieść dokumentuje również narodziny nowoczesnej inteligencjiWarstwa społeczna żyjąca z pracy umysłowej, często wywodząca się ze zubożałej szlachty.. Nowe pokolenie nie spędza już czasu na grze w karty. Pracuje w urzędach, handluje, administruje cudzymi majątkami. Kobiety, takie jak Michalina Ostrzeńska czy Stefania Holszańska, przechodzą proces emancypacjiWyzwolenie z zależności, uzyskanie równych praw i samodzielności życiowej przez kobiety., stają się niezależne i angażują się w filantropięBezinteresowna działalność społeczna na rzecz potrzebujących, wspieranie ubogich.. Z kolei losy Agnieszki Niechcic obrazują kształtowanie się inteligencji o poglądach lewicowych. Dziewczyna studiuje za granicą, nawiązuje kontakty z emigracją politycznąUchodźstwo z kraju z powodów politycznych, często w celu kontynuowania walki o niepodległość. i angażuje się w ruchy niepodległościowe.

Powieść polifoniczna – narrator i język

Dąbrowska odrzuciła modną w dwudziestoleciu międzywojennym psychoanalizęTeoria psychologiczna Zygmunta Freuda badająca podświadomość i ukryte motywy ludzkich działań. oraz awangardowąZespół prądów w sztuce XX wieku odrzucających dotychczasowe style i poszukujących nowatorskich form wyrazu. Czystą FormęTeoria Stanisława Ignacego Witkiewicza zakładająca wyższość formy dzieła nad jego treścią.. Stworzyła klasyczną powieść z wieloma równoprawnymi głosami i perspektywami, przypominającą dokonania Fiodora Dostojewskiego. Wydarzenia poznajemy z perspektywy różnych bohaterów. Narrator zrezygnował z przywileju absolutnej wszechwiedzy na rzecz narracji personalnejSposób opowiadania, w którym narrator przyjmuje punkt widzenia konkretnego bohatera, ograniczając swoją wiedzę do jego perspektywy.. Często wnika w psychikę postaci, stosując monolog wewnętrznyZapis strumienia myśli i nienazwanych emocji bohatera, oddający jego stan psychiczny. i relacjonując ich rozterki.

Autorka mistrzowsko operuje mową pozornie zależnąTechnika narracyjna łącząca mowę niezależną bohatera z relacją narratora, oddająca styl myślenia postaci.. Język utworu jest silnie zindywidualizowany. Bogumił wypowiada się krótko i rzeczowo, podczas gdy Barbara używa zdań wielokrotnie złożonych, pełnych emocji i histerii. W tekście roi się od nieosobowych form czasownika, co buduje dystans i obiektywizm epikiJeden z trzech rodzajów literackich, charakteryzujący się obecnością narratora i fabuły..

Język, podobnie jak w Panu Tadeuszu, indywidualizowany stosownie do mówiących nim postaci i opowiadanych spraw. Dąbrowska stworzyła ten język z powszechnie mówionej mowy, a wzbogaciła go i pogłębiła dzięki ogromnej wiedzy lingwistycznej.

Saga rodzinna na tle wielkiej historii

Utwór czerpie z najlepszych wzorców europejskiego realizmuPrąd literacki dążący do wiernego, obiektywnego i szczegółowego odtwarzania rzeczywistości.. Dąbrowska inspirowała się Buddenbrookami Tomasza Manna oraz Sagą rodu Forsytów Johna Galsworthy'ego. Stworzyła polską powieść rzekęRozbudowany cykl powieściowy ukazujący losy wielu bohaterów na szerokim tle społeczno-historycznym., w której losy ponad 250 postaci splatają się z wielkimi wydarzeniami historycznymi. Bohaterowie przeżywają echa wojny rosyjsko-japońskiej, rewolucję 1905 rokuFala strajków i wystąpień zbrojnych w Imperium Rosyjskim, mająca na celu poprawę bytu robotników i swobody narodowe. oraz wybuch I wojny światowej.

W powieści odnajdujemy silny autobiografizmWykorzystanie w dziele literackim faktów z własnego życia autora.. Barbara przypomina matkę pisarki, Ludomirę z Gałczyńskich – obie pracowały jako nauczycielki przed ślubem i obsesyjnie dbały o edukację dzieci. Bogumił to literacki portret ojca autorki, Józefa Szumskiego, byłego powstańca i administratora cudzych majątków. Z kolei Agnieszka uosabia życiowe wybory samej Marii Dąbrowskiej.

Oblicza miłości i motyw rozstania

Relacja Barbary i Bogumiła wymyka się prostym schematom. Pobrali się z rozsądku. Barbara, rozczarowana postawą swojej młodzieńczej miłości, Józefa Toliboskiego, i zmęczona docinkami rodziny o staropanieństwie, przyjęła oświadczyny oddanego powstańca. Przez całe życie szukała miłości rodem z romantyzmuEpoka literacka stawiająca uczucie, wyobraźnię i indywidualizm ponad rozumem.. Bogumił oferował jej uczucie dojrzałe, oparte na pracy i odpowiedzialności. Mimo zdrad Bogumiła (romans z Ksawerą Woynarowską) i wiecznego chłodu Barbary, małżonkowie stanowili jedność. Przeciwieństwa idealnie się uzupełniały.

Powieść ukazuje też miłość destrukcyjną, jak uczucie łączące Celinę Mroczkównę i Janusza Ostrzeńskiego. Celina, zaczytana w mrocznej prozie Stanisława Przybyszewskiego, ostatecznie popełnia samobójstwo.

Z miłością nierozerwalnie wiąże się motyw rozstania. Przyjmuje on formę dosłowną – jak pożegnanie Bogumiła z kochanką na dworcu w Witaszycach, czy wyjazd Agnieszki na studia. Częściej jednak rozstanie oznacza śmierć. Odejście małego Piotrusia, Jadwigi Ostrzeńskiej, szwagra Lucjana Kociełła czy wrażliwej guwernantki to momenty, w których bohaterowie konfrontują się z brutalnym prawem natury.

Kaliniec, czyli literacki portret Kalisza

Przestrzeń w powieści została odwzorowana z topograficznąSzczegółowy opis rzeźby terenu, układu ulic i budynków w danym miejscu. precyzją. Powieściowy Kaliniec to w rzeczywistości Kalisz, a majątek Serbinów to rodzinny Russów pisarki. Dąbrowska z fotograficzną dokładnością opisała ulice, mosty, parki i kamienice swojego miasta. Dziadowe Przedmieście to ulica Babina, a plac Świętojański to plac św. Józefa.

Miasto żyje własnym życiem, podlega urbanizacjiProces rozwoju miast i wzrostu ich znaczenia kosztem terenów wiejskich. i tętni gwarem na mostach i w cukierniach. Dla Dąbrowskiej Kalisz pozostał na zawsze miastem najpiękniejszych nocy i dni, co wielokrotnie podkreślała w swoich wspomnieniach i szkicach.