Ogniem i mieczem - streszczenie krótkie i szczegółowe

Streszczenie w pigułce

Rok 1647. Namiestnik husarskiCiężka jazda polska, znana z charakterystycznych skrzydeł i szarż z użyciem długich kopii. Jan Skrzetuski ratuje życie nieznajomemu, którym okazuje się Bohdan Chmielnicki – przyszły przywódca kozackiego buntu. W drodze do Łubniów rycerz poznaje Helenę Kurcewiczównę i zakochuje się w niej z wzajemnością. Na przeszkodzie ich szczęściu staje zakochany w dziewczynie Kozak, Jurko Bohun. Wybucha powstanie na Ukrainie, a wojska polskie ponoszą kolejne klęski nad Żółtymi Wodami i pod Korsuniem. Skrzetuski trafia do kozackiej niewoli. W tym czasie Bohun napada na dwór w Rozłogach. Helenę ratuje z opresji sprytny Jan Onufry Zagłoba, rozpoczynając pełną niebezpieczeństw ucieczkę przez stepy.

Wojenna pożoga ogarnia cały kraj. Wojskami koronnymi dowodzi bezlitosny dla buntowników książę Jeremi Wiśniowiecki. Helena trafia ostatecznie w ręce Bohuna i zostaje ukryta w Czortowym Jarze pod okiem wiedźmy Horpyny. Uwalniają ją stamtąd Zagłoba, Wołodyjowski i Rzędzian. Finałowe starcie ma miejsce podczas dramatycznego oblężenia Zbaraża. Skrzetuski w heroicznym akcie przedziera się przez obóz wroga do króla Jana Kazimierza, ratując obrońców przed głodową śmiercią. Powieść kończy się zawarciem ugody zborowskiej oraz szczęśliwym spotkaniem Jana i ocalałej Heleny.

Streszczenie szczegółowe

Początek konfliktu i miłość w Rozłogach

Pewnego wieczoru na Dzikich PolachHistoryczna nazwa niezaludnionych obszarów stepowych na południowy wschód od Rzeczypospolitej. samotny jeździec zostaje napadnięty przez nieznanych żołnierzy. Z opresji ratuje go przejeżdżający rycerz – Jan Skrzetuski. Uratowany przedstawia się początkowo jako Zenobi Abdank, a przy pożegnaniu wyjawia swoje prawdziwe nazwisko: Bohdan Zenobi Chmielnicki.

Po dotarciu do Czehryna Skrzetuski udaje się na rozmowę z chorążym Zaćwilichowskim do karczmy Wołocha Dopuła. Głównym tematem rozmów jest tam ucieczka Chmielnickiego. Jan poznaje przeszłość swojego dłużnika oraz jego największego wroga, podstarościego Czaplińskiego. Otwarcie sprzeciwia się woli urzędnika, zyskując uznanie zebranych żołnierzy. W ten sposób poznaje swoich przyszłych przyjaciół: Jana Onufrego Zagłobę oraz Longinusa Podbipiętę.

Zgodnie z rozkazem Skrzetuski wyrusza w stronę Łubniów. Towarzyszą mu Podbipięta oraz poseł hospodaraTytuł władców Mołdawii i Wołoszczyzny. wołoskiego. Podczas podróży Longinus zdradza swoje największe marzenie: wybuch wojny z Tatarami. Tylko to pozwoliłoby mu wypełnić złożone ślubowanie i ściąć trzy głowy wroga jednym cięciem miecza. Rozmowę przerywa widok spłoszonych żurawi. Bohaterowie docierają do zepsutej kolaski, w której podróżują dwie kobiety. Jan poznaje wdowę po Konstantym Kurcewiczu oraz jej bratanicę, Helenę Kurcewiczównę. Zakochuje się w dziewczynie od pierwszego wejrzenia. Korzystając z zaproszenia do Rozłogów, wymusza na kniahini zgodę na ślub. Kobieta ulega, choć Helena została już obiecana porywczemu Kozakowi, Jurkowi Bohunowi.

Wybuch powstania i niewola

Po powrocie do Łubniów Skrzetuski spotyka dawnych znajomych. Czas wypełniają opowieści z pól bitewnych. Gdy w mieście pojawia się książę Jeremi Wiśniowiecki, rozpoczynają się uczty i zabawy. Jan spędza ten czas samotnie, pisząc listy do ukochanej. Książę planuje wysłać posła na SiczUfortyfikowany obóz Kozaków zaporoskich, stanowiący centrum ich władzy wojskowej i politycznej.. Skrzetuski zgłasza się na ochotnika, widząc w tym szansę na odwiedziny w Rozłogach. Wyrusza ze swoim pachołkiem Rzędzianem. W majątku Kurcewiczów zakochani snują plany na przyszłość, po czym Jan rusza w dalszą drogę.

Podczas przeprawy łodzią przez Dniepr dochodzi do starcia z Kozakami i Tatarami na wyspie Chortyca. Skrzetuski zostaje ciężko ranny, a jego towarzysze giną. Trafia do niewoli. Na Siczy tłum pijanych Kozaków wybiera przedstawicieli na naradę. Chmielnicki wygłasza płomienną przemowę. Pijany tłum rozszarpuje posłów: asaułę Barabasza i Tatarczuka. Skrzetuski staje przed obliczem atamanówDowódca wojskowy u Kozaków, pełniący funkcje przywódcze w czasie pokoju i wojny.. Chmielnicki ratuje mu życie, twierdząc, że rycerz jest jego jeńcem. Naradę przerywa list od hetmana Potockiego, donoszący o wybuchu wojny polsko-kozackiej. Chmielnicki wykupuje Jana z rąk Tuhaj-beja.

Wojska kozacko-tatarskie ruszają w kierunku Kudaku, a następnie nad Żółte Wody. Ranny Skrzetuski podróżuje na wozie taborowymSzyk obronny utworzony z wozów konnych, powszechnie stosowany przez wojska kozackie.. Chmielnicki przeciąga na swoją stronę pułkownika Krzeczowskiego. Kozacy, którzy odmawiają zdrady, zostają zamordowani. Wkrótce dochodzi do bitwy z oddziałem Stefana Potockiego. Wojska koronne ponoszą klęskę, a młody Potocki umiera. Po kolejnych rzeziach, zdobyciu Korsunia i braniu ludzi w jasyrNiewola tatarska lub turecka, w którą brano jeńców wojennych i ludność cywilną., Chmielnicki uwalnia Skrzetuskiego. Daje mu eskortę i pozwala wrócić do Rozłogów.

Ucieczka Heleny i rzeź na Ukrainie

Na miejscu Jan zastaje jedynie zgliszcza. Ogarnia go czarna rozpacz. Z apatii wyrywa go dopiero pojawienie się pułkownika Bychowca i księdza Muchowieckiego, którzy przypominają mu o obowiązku walki za ojczyznę.

Co wydarzyło się w Rozłogach? Wcześniej w Czehrynie Bohun przechwycił Rzędziana. Przeczytał list Skrzetuskiego i zrozumiał, że Helena została obiecana innemu. Wściekły Kozak wpadł do dworu Kurcewiczów, mordując kniahinię i jej synów. Helenę uratował Zagłoba, który upił Bohuna i wyprowadził dziewczynę z dworu. Rozpoczęła się dramatyczna ucieczka. Bohaterowie przedzierali się przez step, walczyli z wilkami i przebierali w stroje wędrownych dziadów. Zagłoba ściął nawet długi warkocz Heleny, by upodobnić ją do chłopca.

W tym czasie książę Wiśniowiecki dowiaduje się o klęsce pod Korsuniem. Udaje się do Łubniów, gdzie składa dramatyczną przysięgę:

Obiecuję i przysięgam, że póki tchu w nozdrzach, póki krwi w żyłach, póki sił w rękach, będę ten bunt we krwi topił!

Rozpoczyna się bezlitosna pacyfikacja Ukrainy. Wojska księcia maszerują przez płonące wsie i lasy. Dociera do nich wieść o śmierci króla Władysława IV. Polacy odnoszą zwycięstwa nad mniejszymi oddziałami kozackimi, m.in. broniąc Machnówki przed młodym Krzywonosem. Skrzetuski spotyka ukrywającego się wśród chłopskich rezunówPogardliwe określenie zbuntowanych chłopów ukraińskich, dokonujących brutalnych mordów. Zagłobę. Dowiaduje się, że Helena jest bezpieczna w twierdzy w Barze.

Wojenna pożoga i poszukiwania ukochanej

Do Wiśniowieckiego dołączają kolejne chorągwiePodstawowa jednostka organizacyjna i taktyczna jazdy w dawnym wojsku polskim.. Pod Połonnem dochodzi do starcia, w którym Michał Wołodyjowski pokonuje w pojedynku potężnego Zaporożca. Skrzetuski prosi księcia o urlop, by poślubić Helenę. Niestety, do obozu dociera wstrząsająca wiadomość: Bar został zdobyty przez Kozaków. Jan ponownie traci nadzieję. Nie wie, że nieprzytomna Helena została wywieziona przez Bohuna do Czortowego Jaru i oddana pod opiekę wiedźmie Horpynie.

Skrzetuski rzuca się w wir walki. Zostaje mianowany porucznikiem. Dzieli swój oddział, oddając dowództwo Zagłobie i Wołodyjowskiemu. Przypadek sprawia, że Zagłoba podsłuchuje rozmowę mołojcówOkreślenie młodych, odważnych wojowników kozackich. i poznaje miejsce ukrycia Heleny. Tymczasem nadchodzą wieści o haniebnej ucieczce polskich dowódców i rozgromieniu wojsk pod Piławcami. Dowództwo zostaje odebrane księciu przez regimentarzyZastępca hetmana, dowódca wyznaczony do kierowania wojskiem w określonym czasie.. Wiśniowiecki wyjeżdża do Warszawy na elekcjęWybór nowego króla przez szlachtę po śmierci poprzedniego monarchy., by poprzeć Jana Kazimierza.

W Warszawie Wołodyjowski przypadkowo spotyka Bohuna. Dochodzi do słynnego pojedynku. Mały rycerz ciężko rani Kozaka. Przekonany o jego śmierci, wyrusza z Zagłobą na poszukiwania Skrzetuskiego. Jan w tym czasie dociera do Kijowa, gdzie spotyka Chmielnickiego. Hetman, pamiętając o długu wdzięczności, daje mu glejt bezpieczeństwa. Skrzetuski szuka Heleny, ale odnajduje jedynie zmasakrowane ciało innej kobiety, biorąc ją za swoją ukochaną.

Odsiecz i oblężenie Zbaraża

Z żałoby wyrywa przyjaciół powrót Rzędziana. Pachołek spotkał rannego Bohuna i podstępem wyciągnął od niego informacje o Czortowym Jarze. Zagłoba, Wołodyjowski i Rzędzian ruszają na ratunek. Zabijają Horpynę oraz jej sługę Czeremisa i uwalniają Helenę. W drodze powrotnej atakuje ich tatarski czambułOddział konnicy tatarskiej, dokonujący szybkich i niespodziewanych najazdów.. Rzędzian z dziewczyną uciekają w jedną stronę, a rycerze w drugą. Postanawiają nic nie mówić Skrzetuskiemu, dopóki Helena nie będzie całkowicie bezpieczna.

Rozpoczyna się dramatyczne oblężenie Zbaraża. Wojska Wiśniowieckiego odpierają kolejne szturmy potężnej armii kozacko-tatarskiej. Giną tysiące janczarówElitarna piechota turecka, często wspierająca wojska tatarskie i kozackie. i Kozaków. Obrońcy cierpią głód. Podczas nocnych zwiadów Polacy niszczą wrogie szańceZiemna budowla fortyfikacyjna, służąca do osłony stanowisk artylerii lub piechoty.. Longinus Podbipięta w końcu spełnia swoje ślubowanie – ścina trzy głowy jednym uderzeniem miecza. Niestety, wkrótce potem ginie bohaterską śmiercią, próbując przedrzeć się przez obóz wroga z wiadomością do króla.

Misję Litwina z powodzeniem kończy Skrzetuski. Wycieńczony rycerz dociera do Jana Kazimierza, ratując Zbaraż przed upadkiem. W obozie królewskim spotyka Rzędziana i dowiaduje się, że Helena żyje. Powieść kończy się zawarciem ugody zborowskiejTraktat pokojowy zawarty w 1649 roku między Rzecząpospolitą a Kozakami, przyznający im liczne przywileje. oraz wzruszającym spotkaniem Jana i Heleny.