Pan Wołodyjowski - streszczenie krótkie i szczegółowe

Streszczenie w pigułce

Akcja rozpoczyna się od załamania Michała Wołodyjowskiego po nagłej śmierci jego narzeczonej, Anusi Borzobohatej. Zrozpaczony rycerz wstępuje do zakonu, skąd podstępem wyciąga go stary druh, Jan Onufry Zagłoba. Wkrótce Michał poznaje dwie panny: spokojną Krzysię Drohojowską i żywiołową Baśkę Jeziorkowską. Choć początkowo zaręcza się z Krzysią, ta zakochuje się z wzajemnością w jego przyjacielu, Ketlingu. Wołodyjowski unosi się honorem, oddaje Krzysię przyjacielowi, a sam odkrywa miłość do oddanej mu Baśki, z którą bierze ślub. Małżonkowie wyjeżdżają na wschodnie rubieże do stanicy w Chreptiowie, gdzie Michał strzeże granic przed Tatarami. Tam pojawia się Azja Mellechowicz, ukrywający swoje prawdziwe pochodzenie syn Tuhaj-beja. Azja zakochuje się w Baśce, próbuje ją porwać i zdradza Rzeczpospolitą, przechodząc na stronę turecką. Baśce udaje się uciec przez zimowe stepy, a Azja po dokonaniu rzezi w Raszkowie zostaje ostatecznie schwytany i wbity na pal. Finał powieści przenosi się do Kamieńca Podolskiego, obleganego przez potężną armię sułtana. Kiedy dowództwo decyduje się poddać twierdzę, Wołodyjowski i Ketling dotrzymują żołnierskiej przysięgi. Wysadzają zamek w powietrze, ginąc pod jego gruzami. Epilog ukazuje zwycięstwo hetmana Sobieskiego pod Chocimiem, będące triumfem polskiego oręża.

Streszczenie szczegółowe

I

Był początek września, gdy na ŻmudźHistoryczna kraina na Litwie, miejsce zamieszkania Kmiciców. do Kmiciców przyjechał Charłamp z tragiczną wiadomością. Narzeczona Wołodyjowskiego, Anusia Borzobohata-Krasieńska, nagle zmarła. Narzeczeni byli bardzo szczęśliwi i wkrótce mieli jechać po błogosławieństwo do Krakowa do księżnej Gryzeldy Wiśniowieckiej. Ślub miał się odbyć w Częstochowie. Niestety, pewnej nocy niedoszła panna młoda niespodziewanie zachorowała. Wraz z wysoką gorączką przyszła utrata przytomności. Zatroskany Michał natychmiast wezwał medyka i księdza. Anusia zdążyła jeszcze przyjąć sakramentTu: sakrament namaszczenia chorych, udzielany przed śmiercią. i pożegnać się z narzeczonym, po czym odeszła.

Wołodyjowski wpadł w szał. Krzyczał wniebogłosy:

Takaż mi nagroda za moje rany, za moje trudy, za moją krew, za moję dla ojczyzny przychylność?!… Jedno jagnię (powiada) miałem, i to mi, Panie zabrałeś.

Upadł na ziemię jak martwy. Gdy wstał, był już zupełnie innym człowiekiem. Zamknął się w swojej kwaterze, odmawiając kontaktu ze światem. Po pogrzebie Charłamp postanowił ratować przyjaciela. Przybył do Skrzetuskich po radę, a nie zastawszy ich, ruszył do Kmicica. Mimo że żona Andrzeja, Oleńka, była w ciąży, nakazała mężowi jechać do Częstochowy. Kmicic spakował się, poprosił Charłampa o opiekę nad majątkiem i wyruszył w drogę.

II

Kmicic wybrał drogę przez Wilno, Białystok i Siedlce. W Łukowie dowiedział się, że Skrzetuscy wrócili do domu, zajechał więc do nich z hiobową wieścią. Zagłoba przepłakał cały dzień. Powtarzał, że Wołodyjowski był dla niego jak syn. Nie mógł przeboleć, że tak dobrego człowieka, który nigdy nie upominał się o żołdRegularna zapłata dla żołnierza za służbę wojskową. i niczego nie żądał od ojczyzny, spotkał tak okrutny los. Zagłoba kazał Kmicicowi wracać do żony i postanowił sam wyruszyć do Częstochowy, by być przy przyjacielu.

III

Im bardziej Zagłoba zbliżał się do Warszawy, tym trudniej było mu podróżować. Z powodu zbliżającej się konwokacjiSejm zwoływany w okresie bezkrólewia w celu przygotowania wyboru nowego króla. drogi były zatłoczone. Do stolicy ściągały całe dwory, a wszystkie noclegi były zajęte. Po drodze Zagłoba spotkał dwór Bogusława Radziwiłła, który jechał jako poseł. Zbulwersowany tym faktem, stary rycerz postanowił nie dopuścić, aby zaakceptowano jego kandydaturę jako elektaKandydat do tronu, który ma zostać wybrany w drodze wolnej elekcji.. Uważał, że zdrajca konspirujący niegdyś ze Szwedami nie może decydować o losach ojczyzny.

Misja polityczna zepchnęła na chwilę plany ratowania Michała. Zagłoba przekonał do pomocy spotkanego w drodze posła Ketlinga, który porzucił kiedyś służbę u Bogusława. Opowiedział mu też o tragedii Wołodyjowskiego. Obaj udali się do dworku na Mokotowie.

IV

Zwołano sejm konwokacyjnySejm poprzedzający właściwe wybory króla, ustalający zasady elekcji. pod przewodnictwem Chrapowickiego. Ketling podał w wątpliwość wybór Radziwiłła na posła, a Zagłoba wtórował mu, krzycząc, że to zdrajca i sprzedawczyk. Powstał ogromny gwar, jednak sąd ostatecznie zadecydował, że Radziwiłł zachowa mandat. Od kasztelanaUrzędnik ziemski sprawujący władzę nad zamkiem i okolicą. krakowskiego Warszyckiego Zagłoba dowiedział się, że Michał wstąpił do zakonu KamedułówSurowy zakon o charakterze pustelniczym, wymagający milczenia i izolacji.. HetmanNajwyższy dowódca wojskowy w dawnej Polsce. Sobieski ubolewał nad utratą najlepszego żołnierza, zwłaszcza że na Krymie szykowano spisek. Zagłoba postanowił działać i podstępem wyciągnąć Michała z klasztoru.

V

Zagłoba uknuł sprytny plan. Pojechał na widzenie z Wołodyjowskim, którego zastał przygnębionego i milczącego. Na szczęście Michał nie złożył jeszcze ślubów. Zagłoba namawiał go na powrót, powtarzając, że wszyscy za nim płaczą. Użył ostatecznego argumentu: skłamał, że Ketling został postrzelony, jest umierający i pragnie go widzieć. Wspomnienie przyjaciela poruszyło serce Michała. W drodze na Mokotów Zagłoba upił Wołodyjowskiego i wymusił obietnicę, że zostanie w świecie przez miesiąc. Na miejscu okazało się, że Ketling symulował chorobę. Do zebranych dołączył hetman i zapytał Michała, czy zostanie u jego boku. Wołodyjowski nie mógł odmówić, a w nagrodę otrzymał pięknego dzianetaSzlachetny koń wierzchowy, często pochodzenia wschodniego lub hiszpańskiego..

VI

Ketling musiał wyjechać do KurlandiiHistoryczna kraina nad Bałtykiem, lenno Rzeczypospolitej. do chorego wuja. Zaproponował przyjaciołom, by zamieszkali w jego domu. Tymczasem do Warszawy przyjechała siostra Michała, Makowiecka, żona stolnikaUrząd dworski, pierwotnie związany z obsługą stołu monarchy, później tytuł honorowy. latyczowskiego. Odnalazła brata i wraz z całą czeladziąSłużba domowa lub pracownicy w dawnym majątku szlacheckim. wprowadziła się do dworku Ketlinga. Towarzyszyły jej dwie panny: Krystyna Drohojowska i Barbara Jeziorkowska. Różniły się jak woda i ogień. Krzysia była smukła, opanowana i grała na lutni. Baśka miała jasne włosy, zadarty nosek i kochała wojaczkę. Obie były sierotami pod opieką Makowieckiego. Wołodyjowski od razu zachwycił się urodą Krzysi, natomiast Zagłobie do serca przypadła Baśka.

VII

Baśka wymusiła na Michale lekcje fechtunkuSztuka władania bronią białą, np. szablą lub rapierem.. Bardzo ją polubił, ale wciąż dążył do kontaktu z Krzysią. Wolał jej spokój od zawziętości Baśki, która ze wstydu uciekała do stodoły, gdy wypadała jej szabla. Zagłoba uważał Baśkę za idealną żonę dla Michała i nazwał ją pieszczotliwie „hajduczkiem”. Dziewczyna robiła wrażenie na mężczyznach. Gdy do dworu przybył pan Nowowiejski, młody żołnierz, od razu się nią zainteresował. Opowiadał o wojnie i izbie senatorskiejWyższa izba sejmu dawnej Rzeczypospolitej, w której zasiadali najwyżsi dostojnicy., a ona słuchała z zapartym tchem.

VIII

Michał udał się do hetmana, który zaproponował mu dowództwo nad chorągwiąPodstawowa jednostka organizacyjna i taktyczna jazdy polskiej. Ruszczyca. Miał wyruszyć na Krym, by pilnować paktów z ordąWojsko tatarskie lub koczownicze plemię pod wodzą chana.. Hetman podkreślił swoje zaufanie do Michała, który przez 25 lat służył ojczyźnie w głodzie i chłodzie, nie dorabiając się majątku. Wołodyjowski natychmiast przystał na propozycję. Gdy wrócił, Krzysia wyznała, że niepokoiła się o niego. Informacja o wyjeździe na RuśHistoryczna kraina na wschód od Rzeczypospolitej, teren częstych walk. ku Dzikim PolomHistoryczna nazwa niezaludnionych obszarów stepowych na południowy wschód od Rzeczypospolitej. najbardziej zasmuciła jednak Baśkę.

IX

Michał szykował się do wyjazdu, spędzając czas z Krzysią. Gdy pierwszy raz ją pocałował, miał wyrzuty sumienia wobec Anusi. Krzysia pragnęła być kochaną i przestał jej przeszkadzać niski wzrost rycerza. Zagłoba wciąż namawiał Michała na Baśkę, nie wiedząc o jego uczuciach do Krzysi. Nowowiejski codziennie odwiedzał dworek, bawił się w ciuciubabkęPopularna gra towarzyska polegająca na łapaniu innych z zasłoniętymi oczami. i adorował Baśkę. Ona jednak skrycie kochała Michała i cierpiała, widząc jego relację z Krzysią.

X

Stolnikowa zabrała Zagłobę na przejażdżkę saniami, by porozmawiać na osobności. Wyznała, że Nowowiejski chce poślubić Baśkę. Ta nowina zmartwiła starca. W tym samym czasie, w drugich saniach, Michał oświadczył się Krzysi. Zgodziła się, prosząc o zachowanie tajemnicy do jego powrotu z Rusi. Michał wyznał jej ból po stracie Anusi, co Krzysia, nosząca żałobę po ojcu, doskonale rozumiała. W trzecich saniach również padły oświadczyny – Baśka odrzuciła Nowowiejskiego, który natychmiast odjechał. Decyzja ta ucieszyła tylko Zagłobę.

XI

Po wyjeździe Michał odwiedził grób Anusi w Częstochowie. Bił się z myślami, czy nie pospieszył się z oświadczynami. Podobne wątpliwości miała Krzysia. Marzyła o wielkim świecie i balach na elekcjiWybór króla przez ogół szlachty., a zaręczyny przekreśliły te plany. Baśka chodziła smutna z powodu wyjazdu Michała. Prawdziwa rewolucja nastąpiła, gdy do domu wrócił Ketling. Odziedziczył majątek i wyglądał olśniewająco. Krzysia zakochała się w nim od pierwszego wejrzenia, z wzajemnością. Zagłoba, widząc to, zaczął organizować wieczorne tańce.

XII

Zagłoba napisał do Skrzetuskiego, wykładając swój plan: ożenić Ketlinga z Krzysią, by Michał ożenił się z Baśką. Gdy Baśka dowiedziała się o uczuciu rodzącym się między Krzysią a Ketlingiem, powtórzyła to towarzyszce. Krzysia rozpłakała się. Miała gorączkę i była nieszczęśliwa – dała słowo jednemu, a pokochała drugiego. Podczas tańców widziała w Ketlingu królewicza z bajki.

XIII

Skrzetuski odpisał Zagłobie, by się nie wtrącał, ale było za późno. Nadszedł Wielki TydzieńCzas w kalendarzu liturgicznym poprzedzający Wielkanoc.. Wszyscy wyjechali do Warszawy. Ketling zabrał Krzysię na zwiedzanie Zamku KrólewskiegoRezydencja królów polskich w Warszawie i miejsce obrad sejmu.. Klęcząc w pustym kościele, wyznał jej miłość. Krzysia zbladła i odpowiedziała, że kocha go z całej duszy, ale nigdy nie będzie jego. Poprosiła, by o niej zapomniał, zostawiając go w szoku.

XIV

Stolnikowa otrzymała list od męża, który donosił o politycznych zawirowaniach i poparciu dla marszałka koronnegoJeden z najwyższych urzędników państwowych, dbający o bezpieczeństwo króla.. Zagłoba dostał list od Michała, zapowiadającego rychły powrót. Ta wiadomość przeraziła Krzysię. Była pewna swoich uczuć do Ketlinga i bała się, że między mężczyznami poleje się krew. O powrót Michała modliła się za to Baśka.

XV

Krzysia codziennie modliła się u dominikanówKatolicki zakon kaznodziejski, skupiający się na głoszeniu Ewangelii.. Gdy w końcu spotkała Ketlinga, oznajmiła mu, że podjęła decyzję o wstąpieniu do klasztoru. Wymusiła na nim obietnicę milczenia o ich miłości. Zagłobę odwiedził ksiądz Olszowski, dyskutując o burzliwej elekcji. Wkrótce Ketling oświadczył, że wyjeżdża do Szkocji, kłamiąc o pilnych sprawach rodzinnych.

XVI

Zagłoba był zdumiony wyjazdem Ketlinga. Zapytał go wprost, dlaczego nie chce Krzysi za żonę, ale ten, związany słowem, odpowiadał wymijająco. Konsternacja Zagłoby sięgnęła zenitu, gdy Krzysia potwierdziła, że nie chce Ketlinga i idzie do klasztoru.

XVII

Ketling wyjechał, zostawiając dworki do dyspozycji stolnikowej. Nastała wiosna, a do Warszawy zjeżdżali kupcy rozstawiający kramyDrewniane budy lub stoiska handlowe rozstawiane na rynkach miast.. Nastrój w dworku był grobowy. Pewnego wieczoru Baśka i Zagłoba spotkali wracających Michała i stolnika. Baśka była wniebowzięta. Michał, dowiedziawszy się o wyjeździe Ketlinga i planach Krzysi, zbladł i rzekł: „Czy klątwa ciąży nade mną?!”.

XVIII

Dopiero teraz stolnikowa i Zagłoba zrozumieli cały galimatiasZamieszanie, chaos, skomplikowana sytuacja.. Michał wyznał Zagłobie prawdę o potajemnych zaręczynach. Za radą starca poszedł porozmawiać z Krzysią. Klęknął przed nią, prosząc o nadzieję. Skamieniał, gdy dziewczyna rzuciła się na kolana, błagając o wybaczenie i twierdząc, że nie jest go warta. Zrozpaczona Baśka wyjawiła Michałowi, że Krzysia idzie do klasztoru przez miłość do Ketlinga. Michał krzyknął: „Gorze zdrajcy!” i ruszył do Warszawy.

XIX

Wszystkich ogarnął strach. Byli pewni, że Michał pojechał zabić Ketlinga. Zagłoba i Baśka ruszyli na poszukiwania, ale bez skutku. W dworku panowała napięta atmosfera, wujostwo pakowało rzeczy, nie chcąc nadużywać gościnności rzekomo zamordowanego gospodarza. Noc minęła na modlitwie. Nazajutrz wieczorem w drzwiach stanęli obaj rycerze – cali i zdrowi.

XX

Michał podszedł do bladej Krzysi. Ucałował jej rękę i oświadczył, że pragnie jedynie ich szczęścia. Zrozumiał, że Ketling nie wiedział o zaręczynach. Wolał cierpieć sam, niż niszczyć ich miłość. Pobłogosławił parę. Po wyjściu znalazł łkającą Baśkę. Wyznała mu, że kocha go najbardziej na świecie. Michał zrozumiał, że to ona jest jego przeznaczeniem i poprosił ją o rękę. Zgodziła się natychmiast. Zagłoba, wracając z miasta, zastał dom pełen radości i pobłogosławił obie pary.

XXI

Minęły cztery lata. Wołodyjowscy byli szczęśliwym małżeństwem. Michał kupił wioski w pobliżu Kamieńca, odbudował fortalicjeNiewielka budowla obronna, często ufortyfikowany dwór szlachecki. i zapewnił ludziom bezpieczeństwo. W 1671 roku otrzymał rozkaz objęcia dowództwa w Chreptiowie nad Dniestrem, by likwidować tureckie czambułyOddział tatarski dokonujący szybkiego najazdu w celu zdobycia łupów i jasyru.. Baśka uparła się, że pojedzie z nim. Michał wyruszył pierwszy, by zbudować obóz na surowym stepie.

XXII

Gdy obóz był gotowy, Michał posłał po żonę i Zagłobę eskortę: stu dragonówŻołnierze walczący pieszo, ale poruszający się konno. pod wodzą Snitki i stu LipkówTatarzy osiedleni na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego, służący w polskim wojsku. pod dowództwem setnikaDowódca oddziału liczącego około stu żołnierzy. Azji Mellechowicza. W liście ostrzegał, że nie ufa do końca Azji. W drodze Azja spadł z konia i rozbił głowę. Baśka troskliwie się nim opiekowała. Po dotarciu do otoczonego częstokołemOgrodzenie obronne zrobione z ostro zakończonych, wbitych w ziemię drewnianych pali. Chreptiowa, żołnierze z podziwem witali piękną komendantową.

XXIII

Nadszedł listopad. W obozie panował spokój. Oficerowie spędzali wieczory u Michała, gdzie Baśka grzała wino. Słuchali opowieści Muszalskiego, który przeżył jasyrNiewola turecka lub tatarska, w którą brano ludność podbitych terenów. i niewolniczą pracę na tureckich galerachStatki o napędzie wiosłowym, na których do ciężkiej pracy zmuszano niewolników..

XXIV

Azja powoli wracał do zdrowia. Żołnierze pojmali Halima, u którego znaleziono list od zdrajcy Kryczyńskiego do Mellechowicza. Wynikało z niego, że rotmistrzowie tatarscy proszą Azję o pomoc w spisku. Wezwany Azja z kamienną twarzą oświadczył, że działa z rozkazu hetmana, by wybadać zdrajców. Pokazał listy uwiarygadniające jego wersję. Michał mu uwierzył, ale Zagłoba wciąż patrzył na niego podejrzliwie. W tajemnicy Azja szeptał z Halimem, ciesząc się, że plan się udał. Zamierzał zdobyć ordynansPisemny rozkaz wojskowy wyznaczający konkretne zadanie. do Raszkowa. Co gorsza, w czasie choroby Azja bez pamięci zakochał się w Baśce.

XXV

Do Chreptiowa przyjeżdżał ksiądz Kamiński, dawny żołnierz nawrócony na drogę miłosierdzia. Inny oficer, Nienaszyniec, opowiadał, jak porwał syna Tuhaj-beja, który miał na piersi wytatuowane sine ryby. Azja słuchał tego z dziwnym napięciem. Wkrótce nadeszły wieści, że tatarska watahaZbrojna grupa, często o charakterze rozbójniczym. oblega Sierocy Bród. Michał zabrał Baśkę na podjazdMały oddział wojskowy wysyłany na zwiady lub w celu nękania wroga..

XXVI

Michał przygotował zasadzkę. Wystawił stado wołów na przynętę i zorganizował obławęZorganizowane osaczenie wroga lub zwierzyny.. Wywiązała się krwawa bitwa, w której walczyła również Baśka. Gdy spadła z koniem do jaru, Azja uratował jej życie. Michał był mu za to dozgonnie wdzięczny.

XXVII

Do obozu przybył pan podstoliZastępca stolnika, urząd ziemski w dawnej Polsce. Bogusz, potwierdzając zaufanie hetmana do Azji. Przyjechała też pani Boska z córką Zosią, szukająca pomocy w wykupieniu męża z jasyru. Zjawił się również stary Nowowiejski z córką Ewką. Rozmowa przybrała dramatyczny obrót, gdy do izby wszedł Azja. Nowowiejski rozpoznał w nim swojego dawnego pisarczykaMłody sługa zajmujący się pisaniem lub drobnymi pracami kancelaryjnymi., którego skatował za romans z Ewką. Azja zaprzeczył, ale Nowowiejski wspomniał o tatuażu ryb. Wtedy Azja dumnie rozerwał żupanTradycyjny, długi strój męski noszony przez polską szlachtę., pokazując sine ryby i oświadczył: „Jam jest syn Tuhaj–beja”. Michał odmówił wydania go Nowowiejskiemu, chroniąc swojego oficera.

XXVIII

Wszyscy zamilkli w obliczu syna największego wroga Rzeczypospolitej. Azja wyznał, że przyjął nazwisko Mellechowicz, by uniknąć pościgu i służyć ojczyźnie. Zyskał szacunek Lipków, dla których imię Tuhaj-beja było świętością. Nowowiejski ostrzegał, że Azja jest okrutny i na pewno się zemści. Tymczasem Ewka wciąż kochała Azję. Azja przedstawił Boguszowi śmiały plan: jeśli hetman przywróci Lipkom prawa szlacheckie, on ściągnie pół Krymu i pokona sułtana, stając się hetmanem tatarskim. Bogusz, zachwycony wizją, wyruszył do Sobieskiego.

XXIX

Baśka postanowiła połączyć Ewkę z Azją. Bogusz przed wyjazdem nazwał Azję wielkim człowiekiem, co zmieniło nastawienie starego Nowowiejskiego. Ewka była wniebowzięta, słysząc pochwały pod adresem ukochanego.

XXX

Baśka wypytywała Azję o uczucia do Ewki, nie zdając sobie sprawy, że Tatar mówi o niej. Gdy padł jej do nóg, oddając swój los w jej ręce, Baśka uznała to za wyznanie miłości do Nowowiejskiej. Wściekły Azja wybiegł z izby. Wkrótce spotkał się z Halimem i wyjawił mu swój prawdziwy plan: zamierzał porwać Baśkę, a jeśli hetman odmówi mu szlachectwa, zrównać Rzeczpospolitą z ziemią. Nakazał Lipkom czekać w gotowości.

XXXI

Bogusz dotarł do hetmana Sobieskiego. Przedstawił mu plan Azji, ale spotkał się z kategoryczną odmową. Hetman nie zamierzał sprowadzać dzikich tłumów na Ukrainę, przewidując wojnę z KozakamiWolna ludność zamieszkująca stepy ukraińskie, często tworząca własne oddziały zbrojne.. Zrozumiał, że Azja grozi buntem. Sobieski wolał zginąć w walce, niż oddać kraj w ręce pogan.

XXXII

Bogusz wracał z odmową. Do Chreptiowa zjechali nowi goście, w tym delegat patriarchyWysoki dostojnik kościelny, tu: w kościołach wschodnich., pretorTu: urzędnik miejski lub sędzia w Kamieńcu. kamieniecki i młody Nowowiejski. Młodzieniec pogodził się z ojcem i ze zdziwieniem przyjął wieść o tożsamości Azji. Za radą Michała postanowił traktować go z szacunkiem.

XXXIII

W fortalicji zorganizowano tańce. Grała sprowadzona kapelaZespół muzyczny przygrywający do tańca.. Azja tańczył z Ewką, ale jego wzrok był drapieżnie utkwiony w Baśce. Ewka brała to za onieśmielenie, podczas gdy on miał ochotę ją udusić. Młody Nowowiejski tańczył z Zosią Boską, wyznając jej miłość. Na prośbę Baśki żołnierze otrzymali wino i wiwatowali na jej cześć, strzelając z muszkietówDawna, ciężka broń palna piechoty..

XXXIV

Młody Nowowiejski uzyskał konsensZgoda, pozwolenie (tu: zgoda rodzicielska na ślub). ojca na ślub z Zosią, obiecując zrzeczenie się spadku na rzecz siostry. Oświadczył się dziewczynie i został przyjęty. Zagłoba doradził, by zabrał panie Boskie do Raszkowa, gdzie stacjonował.

XXXV

Goście zaczęli wyjeżdżać. Baśka miała odwieźć Ewkę do Raszkowa w towarzystwie Azji. Mellechowicz otrzymał list od Bogusza z odmową hetmana. Wpadł w furię. Wydał Halimowi rozkaz: Tatarzy mają upozorować atak, by wyciągnąć wojsko z komendTu: posterunek wojskowy lub oddział stacjonujący w danej miejscowości. w Mohilowie, Jampolu i Raszkowie. Droga do porwania Baśki miała być wolna.

XXXVI

Michał nie chciał puścić żony, ale uległ namowom. Baśka i Ewka, ubrane po męsku, wsiadły do sań. Michał czule pożegnał żonę, nie wiedząc, że wysyła ją wprost w pułapkę.

XXXVII

W Mohilowie dowódca Gorzeński poinformował ich o wymarszu wojsk przeciw ordzie. Azja zostawił tam część Lipków i ruszył dalej. W Jampolu sytuacja się powtórzyła. Gdy dotarli na pustkowie, nadjechał Halim z wieścią, że Raszków jest bezbronny. Azja wydał rozkaz zajęcia miasta, po czym podjechał do Baśki.

XXXVIII

Azja wyznał Baśce miłość i oznajmił, że jest w jego mocy. Ściągnął ją na swojego konia, próbując całować. Baśka, zachowując zimną krew, chwyciła pistolet i uderzyła go kościaną rękojeścią prosto w twarz. Azja runął na ziemię. Baśka wskoczyła na swojego dzianeta i pomknęła w stronę stepów. Złapała też bachmataWytrzymały koń tatarski, idealny do długich marszów. Azji za uzdęCzęść uprzęży końskiej zakładana na głowę zwierzęcia., by nie wrócił do Lipków. Rozpoczęła się jej dramatyczna ucieczka przez zimowe pustkowie.

XXXIX

Azja odzyskał przytomność z wybitym okiem i roztrzaskaną twarzą. Zabrano go do Raszkowa, gdzie cyrulikDawny rzemieślnik zajmujący się drobnymi zabiegami medycznymi, np. puszczaniem krwi. walczył o jego życie. Gdy odzyskał siły, nakazał spalić miasto i wymordować mieszkańców. Staremu Nowowiejskiemu poderżnięto gardło. Ewkę oddał Adurowiczowi, Zosię zatrzymał dla siebie, a jej matkę dał Halimowi. Następnie wyruszył na sułtańską ziemię.

XL

Baśka pędziła przez jary i rzeki, kierując się Wielkim WozemGwiazdozbiór ułatwiający orientację w nocy i odnalezienie Gwiazdy Polarnej.. Zgubiła jednego konia, drugi utonął pod załamanym lodem. Mokra, w gorączce, szła na oślep. Gdy myślała, że umiera, usłyszała skrzypienie chreptiowskich żurawi studziennych. Dowlokła się do fortalicji, wykrztusiła wieść o zdradzie Azji i padła bez przytomności.

XLI

Baśka walczyła o życie. Michał nie odstępował jej na krok. Żołnierze płakali, a wachmistrzStopień podoficerski w kawalerii. Luśnia poprzysiągł okrutną zemstę na Azji. Medyk sprowadzony z Kamieńca orzekł, że Baśka przeżyje. Michał padł na ziemię, dziękując Bogu za cud.

XLII

Gdy Baśka odzyskała przytomność, Michał złożył ślubowanie wybudowania kościółka. Do Chreptiowa dotarły wieści o rzezi w Raszkowie. Mohilów i Jampol zdołały się obronić. Sobieski nakazał zbierać wojska, a Michał otrzymał misję sprowadzenia artyleriiWojska posługujące się ciężką bronią palną, np. armatami. do Kamieńca. Zagłoba obiecał zabrać Baśkę w bezpieczne miejsce.

XLIII

Do fortalicji przyjechali Ketlingowie. Ketling został dowódcą artylerii kamienieckiej. Krzysia i Baśka, wbrew namowom mężów, kategorycznie odmówiły wyjazdu. Postanowiły zostać przy nich do końca.

XLIV

Przyszła wiosna. Sułtan zbierał potężną armię. Michał napisał do hetmana, prosząc o przydział w polu, by Baśka musiała wyjechać. Sobieski odmówił. Sułtan prowadził trzysta tysięcy żołnierzy, a Kamieniec był kluczowym punktem oporu. Michał musiał wzmocnić obronę twierdzy. Przed wyjazdem wyszkolił ułaskawionych jeńców, ubierając ich w wojskową barwęTu: mundur wojskowy w określonych kolorach przypisanych do oddziału.. Odczytał oficerom list hetmana: mieli bronić twierdzy do upadłego.

XLV

Rzeczpospolita była wyczerpana wojnami i konfederacjami wojskowymiZwiązek zbrojny żołnierzy domagających się wypłaty zaległego żołdu.. Skarb świecił pustkami. Chan ruszył ze Świętą Wojną, prowadząc ogromne wojska i potężne działa. Na ich drodze stał osamotniony Kamieniec.

XLVI

Azja, z oszpeconą twarzą, stał na czele wojsk tureckich. Zyskał uznanie sułtana i wezyraNajwyższy dostojnik państwowy w imperium osmańskim, zastępca sułtana., który podarował mu kaftan ze srebrnej lamyDroga tkanina przetykana złotymi lub srebrnymi nićmi.. Został murzą, ale wciąż pragnął Baśki. Wyżywał się na Zosi. Gdy wojska padyszachaTytuł monarchów wschodnich, m.in. sułtanów tureckich. ruszyły, najwyższy muftiWysoki rangą znawca prawa muzułmańskiego. nakazał odesłać kobiety. Na wielkim bazarzeWschodni rynek, miejsce handlu towarami i niewolnikami. Azja sprzedał brzemienną Ewkę, Zosię i jej matkę. Ślad po nich zaginął w Stambule.

XLVII

Michał wysłał Nowowiejskiego na zwiady. Młody oficer był wrakiem człowieka. Błagał o możliwość zemsty. Michał dał mu stu ludzi, do których dołączył Luśnia. Wyruszyli za Dniestr, prosto w paszczę lwa. Luśnia uważał, że Nowowiejski oszalał, prowadząc garstkę żołnierzy na potęgę sułtana.

XLVIII

Żołnierze kryli się w lasach, przebierając się w tatarskie kożuchyCiepłe okrycie wierzchnie ze skór zwierzęcych.. Złapali koniuchów Azji i dowiedzieli się o losie kobiet. Nowowiejski wpadł w obłęd. Nocą, podczas burzy, zaatakowali obóz Azji. Wymordowali dwa tysiące Tatarów i porwali Mellechowicza. Luśnia połamał mu żebra, po czym ruszyli z powrotem.

XLIX

Wieść o zuchwałym ataku wywołała popłoch w tureckim obozie. Tymczasem Nowowiejski dotarł do Raszkowa. Tam Luśnia dokonał okrutnej zemsty. Azja został wbity na palZaostrzony drewniany słup służący do okrutnych egzekucji.. Luśnia wydłubał mu drugie oko, a jego ręce owinął smołowaną słomą i podpalił, zostawiając go jako żywą pochodnięKij owinięty materiałem nasączonym smołą, służący do oświetlania..

L

Nowowiejski wrócił do Chreptiowa, całkowicie tracąc zmysły. Michał z Baśką wyruszyli do Kamieńca. W mieście panował chaos. Baśka zamieszkała w klasztorze dominikanek. Michał i Ketling złożyli w kościele przysięgę: prędzej zginą, niż oddadzą zamek wrogowi. Podczas pożegnania Michał prosił Baśkę, by była silna.

LI

Sułtan zajął Żwaniec. Michał zarządził ewakuację ocalałych do Kamieńca. Nocą przekradł się do klasztoru, by zobaczyć się z żoną. Baśka nakarmiła go i dodała otuchy przed nadchodzącym oblężeniem.

LII

Turcy podeszli pod zamek. Michał zaprosił Baśkę i Zagłobę na blankiZębate zwieńczenie murów obronnych, chroniące strzelców., by obserwowali bitwę. Wołodyjowski poprowadził szarżę przeciwko spahisomCiężka jazda turecka, odpowiednik europejskiego rycerstwa. i mamelukomElitarne oddziały wojskowe w krajach muzułmańskich, pierwotnie rekrutowane z niewolników.. Zwycięstwo harcownikówJeźdźcy wyjeżdżający przed szeregi wojsk, by stoczyć pojedynki przed główną bitwą. podniosło morale obrońców.

LIII

Rozpoczęło się regularne oblężenie. Biskup i generał podolski potajemnie podpisali układ z wrogiem, co wywołało wściekłość żołnierzy. Wymiana ognia trwała bez przerwy.

LIV

Turcy podłożyli minyŁadunek wybuchowy podkładany pod mury twierdzy w celu ich wysadzenia. pod nowy zamek. Michał zdecydował, że sami muszą go wysadzić i wycofać się do starej twierdzy. Nocą spotkał się z Baśką. Przygotowywał ją na swoją śmierć, prosząc, by pamiętała jego słowa: „Nic to!”.

LV

Wojsko przeniosło proch i wysadziło nowy zamek. Miasto płonęło. Muszalski zakradł się do obozu wroga i zagwoździł dwie potężne kolubrynyDawne działo o długiej lufie, strzelające na duże odległości., podsłuchując przy okazji plany janczarówElitarna piechota turecka, słynąca z fanatyzmu i doskonałego wyszkolenia..

LVI

Mimo heroicznej obrony, dowództwo poddało Kamieniec. Nad miastem zawisły białe flagi. Michał wysłał Muszalskiego do Baśki z ostatnim przesłaniem: „Nic to!”. Gdy wojsko opuściło zamek, Ketling odpalił ładunki. Potężna eksplozja zniszczyła twierdzę, grzebiąc pod gruzami obu przyjaciół, którzy dotrzymali przysięgi. Na pogrzebie w Stanisławowie Baśka zemdlała z bólu, a hetman Sobieski płakał nad trumną najlepszego rycerza.

EPILOG

Rok później hetman Sobieski zebrał armię i ruszył pod Chocim. W jego szeregach stanęli weterani: piechota łanowaFormacja wojskowa rekrutowana z chłopów z dóbr królewskich., husariaCiężka jazda polska, słynąca ze skrzydeł i potężnych szarż., a także starzy znajomi – Skrzetuski, Muszalski, Motowidło i Nowowiejski. 9 listopada 1673 roku rozpoczął się szturm na tureckie szańceZiemne umocnienie polowe chroniące żołnierzy i działa. i okopyRowy wykopane w ziemi, służące do osłony przed ostrzałem.. Po morderczej nocy w lodowatym deszczu, polskie chorągwie rozgromiły wroga. W bitwie polegli Nowowiejski i Motowidło. Sobieski odniósł druzgocące zwycięstwo, a po mszy dziękczynnejNabożeństwo odprawiane w podziękowaniu za odniesione zwycięstwo. wojsko wiwatowało na cześć wodza. Dziesięć lat później król Jan III obalił potęgę turecką pod Wiedniem.