Pan Wołodyjowski - motywy literackie

Kobieta

Henryk Sienkiewicz poświęcił w swojej powieści wiele miejsca postaciom kobiecym. Wśród bohaterek takich jak Ewka Nowowiejska, Zosia Boska czy Makowiecka, na pierwszy plan wysuwają się Krystyna Drohojowska oraz Barbara Jeziorkowska. Obie są niezwykle urodziwe i doskonale wychowane, reprezentują jednak całkowicie odmienne typy osobowości.

Krzysia to uosobienie potulności i skromności. Jest wiecznie oddana marzeniom i pokorna wobec losu. Jej największym pragnieniem jest poślubienie księcia z bajki oraz bycie doskonałą żoną i matką.

„Jadąc do Warszawy, w której nigdy przedtem nie była, wyobrażała sobie, że będzie wcale inaczej [...]. Ileż tam będzie zabaw, gwaru, popisów, a wśród tego wiru, wśród tłumów rycerstwa, zjawi się jakiś »on« nieznany, jakiś rycerz taki, jakich tylko w snach dziewczyny widują; ten dopiero afektemW dawnym języku polskim: silne uczucie miłości, namiętność lub sympatia. zapłonie, pod oknami z cytrąDawny instrument strunowy, często kojarzony z romantycznymi serenadami pod oknem ukochanej. będzie stawał, kawalkadyUroczysty orszak konny, często towarzyszący ważnym osobistościom. wyprawiał, długo musi kochać i wzdychać, długo wstęgę kochanej na zbroi nosić, nim po licznych cierpieniach i przezwyciężonych przeszkodach do nóg upadnie i miłość wzajemną uzyska”.

Basia to z kolei typowy hajduczekŻartobliwe określenie młodej, energicznej dziewczyny o chłopięcym usposobieniu, noszącej się z męska.. Posiada chłopięce cechy: jest waleczna, odważna i zawsze gotowa do działania. Krytyk literatury Julian Krzyżanowski tak podsumował jej postać:

„Ta największa z kobiecych kreacji Sienkiewiczowskich przeosobliwa »chłopczyca« [...] łączy właściwości dziecka, umiejącego przebadnąć otoczenie, z temperamentem swawolnego chochlika i energią człowieka czynu, który w każdej sytuacji radę dać sobie potrafi, dzięki temu, że znakomicie orientuje się w świecie, który ją otacza, a na który spogląda z wrodzonym humorem pozwalającym jej trzeźwo oceniać ludzi i ich sprawy”.

Zestawienie obu postaci pełni w powieści ważną funkcję. Sienkiewicz pokazuje, że nie istnieje jeden wzorzec kobiecości, a każda z bohaterek osiąga szczęście właściwą sobie drogą. Krzysia odnajduje miłość w spokojnym związku z Ketlingiem. Basia staje się prawdziwą towarzyszką broni dla Wołodyjowskiego, wykazując się niezwykłym hartem ducha podczas dramatycznej ucieczki przed Azją Tuhaj-bejowiczem. Kobiety aktywnie kształtują fabułę i wpływają na decyzje rycerzy.

Miłość

Intryga miłosna napędza znaczną część fabuły. Perypetie uczuciowe bohaterów rozgrywają się na brutalnym, wojenno-przygodowym tle. Uczucie podlega tu znacznej idealizacjiPrzedstawianie rzeczywistości w sposób wyolbrzymiający jej pozytywne cechy, pozbawiony wad., a obrazy zmysłowej erotyki pisarz starannie ukrywa przed czytelnikiem.

W pierwszej części powieści miłość łączy czwórkę głównych bohaterów: Michała, Basię, Krzysię i Ketlinga. Sienkiewicz analizuje rozwój uczuć, odchodząc od schematu nagłego zauroczenia znanego z „Ogniem i mieczem”. Michał początkowo zakochuje się w Krzysi, ignorując zaloty Basi. Tymczasem Drohojowska, choć dała słowo Wołodyjowskiemu, odwzajemnia bezgraniczne uczucie Ketlinga.

Po serii zabawnych i smutnych perypetii bohaterowie odnajdują właściwą drogę. Michał znajduje szczęście u boku gwałtownej i dzielnej Basi. Krzysia staje u boku dystyngowanego Szkota. To właśnie Ketling wypowiada pamiętne słowa o miłości, utrzymane w stylistyce barokowejSposób pisania charakteryzujący się bogactwem ozdobników, zawiłością formy i operowaniem kontrastem. poezji Andrzeja Morsztyna:

„Kochanie to niedola ciężka, bo przez nie człek wolny niewolnikiem się staje. Równie jak ptak, z łuku ustrzelon, spada pod nogi myśliwca, tak i człek miłością porażon, nie ma już mocy odlecieć od nóg kochanych... Kochanie to kalectwo, bo człek, jak ślepy, świata za swoim kochaniem nie widzi...(...) Kochanie to choroba, gdyż w nim, jako w chorobie, twarz bieleje, oczy wpadają, ręce się trzęsą i palce chudną, a człowiek o śmierci rozmyśla albo jak w obłąkaniu ze zjeżoną głową chodzi, z miesiącem gada, rad mile imię na piasku pisze, a gdy mu je wiatr zwieje, tedy powiada »nieszczęście!« i szlochać gotów...”.

Innym razem Ketling wygłasza słowa parafrazująceSwobodna przeróbka tekstu, rozwijająca jego treść przy zachowaniu zasadniczego sensu. słynny sonetUtwór poetycki złożony z czternastu wersów, podzielonych na dwie strofy opisowe i dwie refleksyjne. Mikołaja Sępa Szarzyńskiego:

„A jednak (...) jeśli miłować ciężko, to nie miłować ciężej jeszcze, bo kogóż bez kochania nasyci rozkosz, sława bogactwa, wonności lub klejnoty? Kto kochanej nie powie: »Wolę cię niźli królestwo (…) niźli zdrowie, niźli długi wiek?...« A ponieważ każdy chętnie oddałby życie za kochanie, tedy kochanie więcej jest warte od życia”.

Sienkiewicz opisuje także tragiczne oblicza miłości. Losy Nowowiejskiego i Zosi Boskiej oraz Ewki i Azji pokazują destrukcyjną siłę odrzuconego uczucia. Autor nadaje miłości absolutny priorytet w życiu człowieka. Jednocześnie udowadnia, że namiętność niespełniona lub zakrzywiona przez pychę i żądzę zemsty prowadzi do zbrodni i upadku.

Obrona oblężonego miasta

Obrona Kamieńca Podolskiego przed tureckim atakiem to kulminacyjny punkt powieści. Bohaterowie przygotowują się do niej z najwyższym poświęceniem. Na murach nowego i starego zamku pracują ramię w ramię Ormianie, Żydzi, Cyganie i Rusini. Na ich czele staje wójt Lacki-Tomaszewicz. Oficerowie pomagają mieszczaństwu. ChorążyUrząd ziemski w dawnej Polsce; osoba nosząca chorągiew danej ziemi podczas pospolitego ruszenia. podolski Wojciech Humiecki własnymi rękami wozi kamienie taczką, a kobiety nieustannie donoszą żywność.

Równolegle trwają narady dowództwa. Michał Wołodyjowski prowadzi trudne rozmowy z radą wojennąOrgan doradczy dowódcy, składający się z wyższych oficerów, podejmujący kluczowe decyzje taktyczne. u księdza biskupa Lanckorońskiego. Uczestniczą w nich generał podolski, podkomorzyWysoki urząd ziemski w dawnej Rzeczypospolitej, rozstrzygający spory graniczne. Lanckoroński, pisarz Rzewuski, Humiecki, Ketling, Makowiecki i major Kwasibrodzki. Generał podolski unika odpowiedzialności, powierzając dowodzenie radzie. Michał żąda twardej ręki jednego wodza. Popierają go oficerowie, sprzeciwiając się ugodowej postawie biskupa.

Rada ostatecznie dzieli siły. Prawą stronę zamku obejmuje Myśliszewski, lewą Humiecki, a najniebezpieczniejszy odcinek od strony Chocimia - Wołodyjowski. Ketling przejmuje dowództwo nad artylerią. Przed walką rycerze składają dramatyczne śluby w kościele. Michał i Ketling leżą krzyżem pod ołtarzem. Gdy biskup podnosi monstrancjęOzdobne naczynie liturgiczne służące do ukazywania hostii wiernym., Wołodyjowski przysięga, że nie opuści zamku żywy i nie podda go poganom. Tłum wyciąga szable i rapieryDługa, prosta broń biała o wąskiej głowni, przeznaczona głównie do kłucia..

Oblężenie rozpoczyna się od przybycia wezyraWysoki dostojnik państwowy w imperium osmańskim, często dowodzący armią. z wojskiem spahisówCiężka jazda turecka, stanowiąca elitarną formację wojskową imperium osmańskiego., janczarówDoborowa piechota turecka, rekrutowana początkowo z brańców chrześcijańskich. i pospolitego ruszeniaMobilizacja wszystkich zdolnych do noszenia broni obywateli w obliczu zagrożenia państwa.. Wróg prowadzi regularny, nużący ostrzał. Kiedy nadciąga chanTytuł władcy u ludów tatarskich i mongolskich. z ordąNazwa państwa lub koczowniczego plemienia tatarskiego, a także jego armii., Turcy żądają kapitulacji. Obrońcy odmawiają. Każdy baszaTytuł wysokiego urzędnika lub dowódcy wojskowego w dawnej Turcji. prowadzi nowe oddziały. Ketling strzela z dalekosiężnych dział, a Michał z dragonamiŻołnierze walczący pieszo, ale przemieszczający się konno. walczy za murami.

Sytuację komplikuje zdrada dowództwa. Biskup Lanckoroński i generał podolski za plecami rady wysyłają pismo z prośbą o zawieszenie broni. Michał wpada we wściekłość. Walki trwają dalej. Turcy podkładają miny pod zrujnowany nowy zamek. Wołodyjowski zarządza ewakuację do starego zamku i wysadzenie ruin. Obrońcy walczą na szańcachPolowa budowla fortyfikacyjna składająca się z wału i rowu, chroniąca przed ostrzałem. w morderczym upale.

Koniec nadchodzi niespodziewanie. Działa milkną, a żołnierze dostrzegają białe chorągwie na bramach miasta. Generał podolski wysłał komisarzyW dawnej Polsce: wysłannik państwowy upoważniony do prowadzenia rokowań lub zawarcia układu. do sułtana. Gdy Michał widzi na ich plecach kaftany ze złotogłowiuBardzo droga, luksusowa tkanina przetykana złotymi nićmi. - dar od wezyra - rozumie, że Kamieniec skapitulował. Wierny złożonej przysiędze, decyduje się wysadzić prochownię. Śmierć Michała jest gestem ostatecznego protestu wobec zdrady dowódców.

Rycerz i obrońca ojczyzny

Michał Wołodyjowski to wzorcowy rycerz w rozumieniu Sienkiewicza. Jest najlepszym szermierzem Rzeczypospolitej, oficerem bez skazy oraz człowiekiem głębokiej wiary. Jego powrót ze służby zakonnej do wojska staje się jednocześnie powrotem do sensu życia. Wołodyjowski nie walczy dla sławy ani łupów. Kieruje nim wyłącznie poczucie obowiązku wobec ojczyzny i Boga.

Podobną postawę reprezentuje Ketling. Ten Szkot z wyboru służy Rzeczypospolitej i ostatecznie ginie na murach Kamieńca razem z polskimi żołnierzami. Obaj oficerowie dowodzą, że etos rycerskiZespół wartości i norm moralnych określających zachowanie idealnego wojownika, takich jak honor, odwaga i wierność. nie jest przywilejem urodzenia, lecz wyborem moralnym.

Sienkiewicz celowo zestawia ich z generałem podolskim i biskupem Lanckorońskim. Dostojnicy wybierają kapitulację. Ten kontrast uwypukla brutalną prawdę: prawdziwy patriotyzm wymaga gotowości do najwyższej ofiary. Śmierć Michała w wysadzonej prochowni zamienia zwykłego żołnierza w symbol nieustępliwości.

Zdrada i zemsta

Zdrada i zemsta napędzają mroczną stronę powieści. Najgroźniejszym zdrajcą jest Azja Tuhaj-bejowicz. Przez lata udawał lojalnego oficera chorągwi lipkowskiejTatarzy osiedleni na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego, służący w wojsku Rzeczypospolitej.. Gdy nadarzyła się okazja, przeszedł na stronę wroga, mordując dawnych towarzyszy broni i uprowadzając kobiety.

Jego zemsta ma podwójne źródło. Wynika z urażonej dumy po odrzuceniu przez Ewkę Nowowiejską w młodości oraz z długo tłumionej nienawiści do polskiego świata. Szlachta nigdy nie zaakceptowała go jako równego sobie. Zdrada Azji pociąga za sobą ciąg tragicznych zdarzeń. Ginie stary Nowowiejski, kobiety trafiają do niewoli, a Raszków zostaje zrównany z ziemią.

Zemsta jako motyw nie przynosi w tej powieści żadnego oczyszczenia. Sienkiewicz pokazuje, że napędza ją ból i poniżenie, a jej owocem jest wyłącznie destrukcja. Sam Azja ginie w męczarniach, schwytany i nabity na pal przez młodego Nowowiejskiego. To brutalnie domyka krąg przemocy.

Śmierć i ofiara

Śmierć w „Panu Wołodyjowskim” nie jest przypadkowym zakończeniem życia. To akt świadomego wyboru moralnego. Wołodyjowski wysadza prochownię, bo złożył przysięgę, że nie odda Kamieńca żywym. Ketling ginie chwilę wcześniej, zasypany gruzami baszty. Obaj umierają jako ludzie wierni danemu słowu.

Zagrożenie śmiercią wisi nad fabułą nieustannie. Uprowadzenie Basi przez Tatarów i jej dramatyczna ucieczka przez dzikie stepy to jeden z najsilniejszych emocjonalnie epizodów powieści. Dziewczyna ociera się o śmierć z wycieńczenia, ale jej wola przetrwania zwycięża.

Sienkiewicz zestawia ofiarę Michała i Ketlinga z tchórzostwem generała podolskiego. Dowódca ocalił życie, ale utracił honor. W ten sposób pisarz buduje wyraźną hierarchię wartości. Śmierć w obronie ojczyzny i wiary stoi wyżej od życia w hańbie. Bohaterowie umierają jako chrześcijańscy rycerze, a nie zwykli żołnierze.

Przyjaźń

Przyjaźń między Michałem Wołodyjowskim, Ketlingiem i Zagłobą spaja całą fabułę powieści. Zagłoba, choć już stary i mniej zdolny do walki, pozostaje niezastąpiony jako strateg intryg miłosnych i moralny opiekun Michała. To właśnie on wyciąga Wołodyjowskiego z klasztoru. Przekonuje go, że Rzeczpospolita wciąż potrzebuje jego szabli.

Relacja między Michałem a Ketlingiem ma zupełnie inny charakter. To więź dwóch równorzędnych wojowników. Rozumieją się bez słów i razem stają na murach Kamieńca. Prawdziwa męska przyjaźń oznacza tu gotowość do ostatecznego poświęcenia. Ketling i Michał umierają tego samego dnia, w tym samym miejscu.

Przyjaźń nie jest wartością czysto sentymentalną. Ma wymiar głęboko praktyczny. To ona sprawia, że bohaterowie nie łamią się pod ciężarem klęski i trwają na posterunku do samego końca.

Religia i wiara

Religia przenika całą powieść, od epizodów klasztornych po śmierć Michała na murach twierdzy. Wołodyjowski po śmierci narzeczonej, Anusi Borzobohatej, wstępuje do zakonu kamedułówZakon o bardzo surowej regule, wymagający od mnichów milczenia, postu i izolacji od świata zewnętrznego.. Szuka tam ukojenia i sensu poza brutalnym światem.

Jego powrót do służby wojskowej jest jednocześnie powrotem do wiary w działanie. Rycerz rozumie, że Bóg dał mu talenty wojenne po to, by bronił chrześcijaństwa. Obrona Kamieńca jest w powieści wprost przedstawiana jako starcie dwóch cywilizacji. To przedmurze chrześcijaństwaHistoryczna koncepcja określająca Rzeczpospolitą jako zaporę chroniącą Europę przed najazdami państw islamskich. stawiające opór islamskiemu zagrożeniu.

Przysięga złożona pod monstrancją ma dla Michała i Ketlinga absolutną moc. Jej złamanie byłoby nie tylko hańbą, lecz ciężkim grzechem. Śmierć obu bohaterów Sienkiewicz stylizuje na świadome męczeństwo. Giną jako obrońcy krzyża. Religia stanowi tu nienaruszalny fundament, na którym opiera się cały system wartości głównych postaci.