Państwo – Platon

W poszukiwaniu sprawiedliwości

Platon napisał swój najsłynniejszy dialog filozoficznyDialog filozoficzny Forma literacka typowa dla antyku, w której poglądy autora są prezentowane poprzez rozmowę kilku postaci. około 380 roku p.n.e. Akcja toczy się w domu starego Kefalosa w Pireusie. Główny bohater, Sokrates, prowadzi tam dyskusję o naturze sprawiedliwości. Rozmówcy próbują ustalić, czy człowiekowi w ogóle opłaca się być uczciwym.

Kefalos i jego syn Polemarch podają tradycyjne, potoczne definicje. Szybko włącza się do nich sofistaSofiści Wędrowni nauczyciele w starożytnej Grecji, uczący retoryki i przekonywania, często relatywizujący pojęcia prawdy i moralności. Trazymach. Twierdzi on brutalnie, że sprawiedliwość to po prostu interes silniejszego. Sokrates metodycznie obala ten pogląd. Wtedy do głosu dochodzą bracia Platona – Glaukon i Adejmant. Zaczynają prowokować Sokratesa trudnymi pytaniami. Zmuszają go do stworzenia całościowej wizji idealnej wspólnoty.

Trójpodział duszy i państwa

Platon buduje ścisłą analogię między jednostką a społeczeństwem. Zakłada, że ludzka dusza składa się z trzech części: rozumnej, popędliwej i pożądliwej. Aby człowiek był szczęśliwy, muszą one ze sobą współgrać.

Ten sam mechanizm filozof przenosi na organizację państwa. Idealne społeczeństwo dzieli się na trzy stany:

• Filozofowie-władcy – kierują się rozumem, cechuje ich mądrość.
• Strażnicy (wojownicy) – odpowiadają za obronę, ich główną cnotą jest męstwo.
• Rzemieślnicy i rolnicy – zaspokajają potrzeby materialne, powinni wykazywać się umiarkowaniem.

Sprawiedliwość pojawia się wtedy, gdy każdy stan robi to, do czego został stworzony, i nie wchodzi w kompetencje innych.

Mit jaskini i rządy filozofów

W Księdze VII pojawia się najsłynniejszy obraz w historii filozofii – mit jaskini. Platon każe nam wyobrazić sobie ludzi przykutych w mrocznej grocie. Widzą oni jedynie cienie rzucane na ścianę i biorą je za prawdziwą rzeczywistość.

Jeden z więźniów uwalnia się i wychodzi na powierzchnię. Oślepia go blask słońca, ale z czasem zaczyna dostrzegać prawdziwy świat. Ten wyzwolony człowiek to filozof. Słońce jest tu alegoriąAlegoria Motyw w literaturze lub sztuce, który poza znaczeniem dosłownym ma jedno, z góry ustalone znaczenie ukryte. najwyższej idei – idei Dobra.

Z tego obrazu wynika konkretny postulat polityczny. Świat materialny to tylko niedoskonałe odbicie wiecznych idei. Władzę powinni sprawować wyłącznie ci, którzy poznali prawdziwe Dobro. Tylko filozofowie potrafią rządzić sprawiedliwie, bo nie pragną zaszczytów ani bogactwa.

Upadek państwa

Idealny ustrój nie trwa wiecznie. Platon opisuje proces jego stopniowej degeneracji. Wyróżnia cztery błędne formy rządów, następujące po sobie:

• Timokracja – rządy ludzi żądnych zaszczytów i chwały.
• Oligarchia – władza oparta na majątku, gdzie bogaci wyzyskują biednych.
• Demokracja – ustrój pełen chaosu, w którym nadmierna wolność prowadzi do anarchii.
• Tyrania – najgorsza forma władzy, rządy jednostki zniewolonej przez własne żądze.

„Państwo” na egzaminie maturalnym

Znajomość tego tekstu to absolutna podstawa. Egzaminatorzy najczęściej sprawdzają rozumienie mitu jaskini jako drogi człowieka do prawdy. Równie często pojawia się motyw trójpodziału duszy.

Czytając Platona, patrz krytycznie na jego wizję. Z jednej strony stworzył on pierwszą w historii utopięUtopia Projekt idealnego, sprawiedliwego ustroju politycznego, opierający się na równości i harmonii, często niemożliwy do zrealizowania w praktyce.. Z drugiej – wielu współczesnych badaczy widzi w niej zalążki totalitaryzmu. Filozof postulował przecież ścisłą cenzurę sztuki, likwidację własności prywatnej wśród strażników oraz pełną kontrolę państwa nad życiem jednostki.