Motyw poznania i prawdy (światło i cienie)
Platon w swoim najsłynniejszym dialogu udowadnia, że prawdziwe poznanie wymaga bolesnego odrzucenia złudzeń i wyjścia z umysłowej ciemności. Droga do prawdy przypomina wspinaczkę ku światłu, która całkowicie zmienia sposób postrzegania rzeczywistości. Zdobyta w ten sposób wiedza nie służy jednak wyłącznie osobistej satysfakcji, lecz nakłada na człowieka obowiązek kierowania społeczeństwem.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Motyw w skrócie
W platońskim dialogu zdobywanie wiedzy nie polega na mechanicznym gromadzeniu informacji. To radykalna przemiana sposobu widzenia świata. Główny mówca, SokratesStarożytny grecki filozof, nauczyciel Platona i główny bohater większości jego dialogów., tłumaczy swojemu rozmówcy Glaukonowi, że większość ludzi żyje w stanie głębokiej ignorancji. Nie brakuje im faktów, ale mylą zwykłe cienie z prawdziwymi przedmiotami.
Między całkowitą ciemnością niewiedzy a pełnym oglądem prawdy rozciąga się długa, trudna droga. Glaukon wielokrotnie wyraża zdumienie, gdy uświadamia sobie, jak bardzo potoczne przekonania rozmijają się z tym, co naprawdę istnieje. Poznanie wymaga odwrócenia wzroku od tego, co złudne, i skierowania go ku światłu.
Jak motyw się przejawia?
Słońce jako obraz Dobra
W księdze VI Sokrates szuka wizualnej analogii dla Idei DobraNajwyższa i najdoskonalsza z platońskich idei, nadająca sens i istnienie wszystkim innym bytom.. Wskazuje na słońce. Tak jak tarcza słoneczna daje oczom zdolność widzenia i oświetla przedmioty, tak Idea Dobra udziela umysłowi zdolności myślenia. Czyni idee poznawalnymi.
Bez słońca oko nie widzi niczego, chociaż fizycznie działa. Bez Dobra ludzki rozum błądzi w ciemnościach. Ten obraz ustala jasną hierarchię. Zmysły i ludzkie opinie należą do sfery oświetlanej z zewnątrz, natomiast czysty rozum zwraca się wprost ku źródłu światła.
Linia podzielona i stopnie wiedzy
Tuż po metaforze słońca pojawia się wyobrażenie linii przeciętej na cztery nierówne odcinki. Dwa dolne odpowiadają sferze widzialnej. Najniższy poziom to domysły oparte na obrazach i cieniach (eikasiaNajniższy stopień poznania u Platona, oparty na złudzeniach i wyobraźni.). Wyżej znajduje się wiara zmysłowa w konkretne przedmioty fizyczne (pistisPrzekonanie lub wiara oparta na bezpośrednim doświadczeniu zmysłowym, wciąż daleka od pewności.).
Dwa górne odcinki dotyczą sfery myślowej. Myślenie rozumowe operuje na figurach geometrycznych, a najwyższy stopień – wiedza filozoficzna (noesisNajwyższy rodzaj poznania intelektualnego, bezpośrednie i intuicyjne ujęcie prawdy.) – dociera do absolutnych zasad. Każde przejście między odcinkami to potężny skok jakościowy. Człowiek tkwiący na samym dole nie jest po prostu gorzej poinformowany. On żyje w zupełnie innym świecie poznawczym.
Mit jaskini i wyjście z ciemności
Najsłynniejszy obraz poznania znajduje się w księdze VII. Sokrates opisuje jeńców przykutych na dnie jaskini. Mogą patrzeć wyłącznie na ścianę przed sobą. Za ich plecami płonie ogień, a między nim a więźniami przechodzą ludzie niosący różne przedmioty. Jeńcy widzą tylko rzucane na ścianę cienie. Biorą je za całą rzeczywistość.
Platoński mit jaskini to jeden z najważniejszych tekstów w historii zachodniej filozofii. Do dziś służy jako uniwersalna metafora wyzwolenia z iluzji, manipulacji medialnej czy ograniczeń własnego umysłu. Inspiruje twórców popkultury – na jego założeniach oparto między innymi fabułę filmu „Matrix”.
Gdy jeden z nich zostaje uwolniony i wyprowadzony na zewnątrz, ostre światło sprawia mu fizyczny ból. Z początku chce wracać do bezpiecznego mroku. Stopniowo jednak przyzwyczaja wzrok do blasku dnia, aż wreszcie może spojrzeć prosto w słońce. To dramatyczny proces porzucania starych przyzwyczajeń.
Funkcja motywu
Epistemologiczny rdzeń dzieła ma bardzo konkretne konsekwencje polityczne. Skoro prawdziwa wiedza jest dostępna tylko dla nielicznych, władzę w państwie powinni sprawować wyłącznie filozofowie. Lud, poeci czy rzemieślnicy opierają się na złudzeniach. Rządy filozofów-królówPlatoński ideał władcy, który łączy absolutną władzę polityczną z najwyższą mądrością i moralnością. nie są arbitralnym przywilejem. Wynikają z faktu, że tylko oni widzą rzeczy takimi, jakie są naprawdę.
Poznanie prawdy nakłada jednak ogromny ciężar. Wyzwolony z iluzji człowiek ma obowiązek wrócić do dawnych towarzyszy i pomóc im przejrzeć na oczy. Taki powrót grozi odrzuceniem. Ludzie żyjący w kłamstwie nienawidzą tych, którzy burzą ich spokój, i są gotowi zabić swojego oswobodziciela.
Prawda nie daje prawa do wygodnego życia w świetle, lecz zmusza do powrotu w cień.
To jawne odwołanie do losów historycznego Sokratesa, skazanego przez AteńczykówObywatele starożytnych Aten, którzy w demokratycznym głosowaniu skazali Sokratesa na śmierć przez wypicie trucizny. za rzekome demoralizowanie młodzieży. Motyw poznania splata się tu nierozerwalnie z odpowiedzialnością za innych.