Platon - biografia i zarys systemu filozoficznego

Wczesne życie i edukacja

Platon urodził się około 428/427 p.n.e. w Atenach. Pochodził z arystokratycznej rodziny o głębokich tradycjach politycznych. Jego ojciec, Ariston, wywodził się od legendarnego króla Kodra, a matka Periktione była krewną SolonaAteński mąż stanu i poeta z VI w. p.n.e., twórca fundamentów demokracji ateńskiej.. Takie środowisko naturalnie zaszczepiło w nim przekonanie o obowiązku służby publicznej. Prawdziwe imię filozofa to Arystokles. Słynny przydomek zawdzięczał nauczycielowi gimnastyki, który docenił jego szerokie ramiona (greckie platon oznacza „szeroki”).

Młody Arystokles planował karierę polityczną. Szybko jednak zderzył się z brutalną rzeczywistością. Jego wujowie, Charmides i Kritiasz, należeli do Trzydziestu TyranówProspartańska, brutalna oligarchia rządząca Atenami w latach 404–403 p.n.e. po przegranej wojnie peloponeskiej.. Obserwowanie ich skorumpowanych, krwawych rządów zakończonych gwałtownym upadkiem przyniosło pierwsze wielkie rozczarowanie polityką.

Około 407 roku p.n.e. dwudziestoletni Platon spotkał Sokratesa. Zrezygnował z ambicji urzędniczych i przez osiem lat słuchał mistrza na ateńskich agorachGłówny plac w miastach starożytnej Grecji, centrum życia politycznego, religijnego i handlowego.. Sokrates nie zostawił po sobie żadnych pism. Uczył poprzez żywą rozmowę i zadawanie pytań obalających pozorne pewniki. Platon wchłonął tę metodę, czyniąc z niej później fundament własnej twórczości.

Debiut i pierwsze dzieła

W 399 roku p.n.e. ateński sąd skazał Sokratesa na śmierć za rzekomą bezbożność i demoralizację młodzieży. Wyrok wykonano przez podanie cykutyTrująca roślina, z której wyciąg stosowano w starożytnych Atenach do wykonywania wyroków śmierci.. Dwudziestoośmioletni Platon przeżył wstrząs. Proces ostatecznie przekonał go, że demokracja kieruje się ślepymi emocjami tłumu i potrafi zamordować najszlachetniejszego obywatela.

Po egzekucji mistrza opuścił Ateny. Przez kilkanaście lat podróżował po świecie śródziemnomorskim. Odwiedził Megarę u Euklidesa, Egipt i Cyrenę. Dotarł też do południowej Italii, gdzie poznał pitagorejczykówSzkoła filozoficzna łącząca mistykę z matematyką, wierząca w wędrówkę dusz i liczbowy porządek wszechświata.. Ich poglądy na nieśmiertelność duszy oraz matematyczną strukturę rzeczywistości mocno wpłynęły na jego późniejszy system.

Wczesne teksty Platona to tak zwane dialogi sokratejskie, pisane niedługo po śmierci nauczyciela. Należą do nich Apologia Sokratesa, Kriton, Eutyfron, Laches i Charmides. Platon nie prezentował w nich jeszcze własnych teorii. Dokumentował filozofię mistrza, tworząc jego literacki pomnik. Rozmowy te zazwyczaj kończyły się aporiąStan bez wyjścia, trudność logiczna niemożliwa do rozwiązania na danym etapie rozumowania. – postawieniem problemu bez znalezienia ostatecznej odpowiedzi.

Dojrzałość twórcza

Około 387 roku p.n.e. Platon założył w Atenach Akademię. Działała ona w gaju poświęconym herosowi Akademosowi i przypominała pierwszy europejski uniwersytet. Wykładano tam filozofię, matematykę, astronomię oraz retorykę. Właśnie w tym okresie Platon sformułował swój oryginalny system filozoficzny.

Najsłynniejsze dzieło tego czasu to Państwo (Politeia), napisane około 380 roku p.n.e. Rozprawa składa się z dziesięciu ksiąg. Głównym mówcą pozostaje Sokrates, dyskutujący między innymi z Glaukonem, Adeimantem i Trazymahem, ale głosi już w pełni platońskie idee. Znajdziemy tu koncepcję idealnego ustroju rządzonego przez filozofów, trójpodział duszy na element rozumny, popędliwy i pożądliwy, a także hierarchię cnót odpowiadającą strukturze społecznej.

Inne kluczowe dialogi okresu dojrzałego to:

• Menon (ok. 385 p.n.e.) – traktujący o naturze cnoty i wiedzy jako przypomnieniu (anamnesisPlatońska teoria poznania zakładająca, że dusza przypomina sobie idee, które widziała przed narodzinami.).
• Fedon (ok. 380 p.n.e.) – zapis ostatniej rozmowy Sokratesa o nieśmiertelności duszy.
• Uczta (Sympozjon, ok. 385–370 p.n.e.) – dyskusja o naturze Erosa i piękna.
• Fajdros (ok. 370 p.n.e.) – rzecz o miłości, duszy i sztuce retorycznej.
• Teajtet (ok. 369 p.n.e.) – dialog epistemologiczny poświęcony istocie wiedzy.

Późny etap twórczości przyniósł teksty trudniejsze i samokrytyczne. W Parmenidesie autor poddał własną teorię idei surowemu testowi logicznemu. Timajos przedstawił kosmologiczną wizję powstania świata. Z kolei Prawa – ostatnie, niedokończone dzieło – to ponowna, tym razem znacznie bardziej pragmatyczna próba zaprojektowania idealnego państwa.

Kontekst historyczny

Życie Platona przypadło na burzliwe stulecie. Urodził się tuż po wybuchu wojny peloponeskiejZbrojny konflikt między Atenami a Spartą (431–404 p.n.e.) o hegemonię w Grecji, zakończony klęską Ateńczyków.. Ten wyczerpujący konflikt zakończył się w 404 roku p.n.e. całkowitą klęską Aten. Imperium upadło, flota została zniszczona, a Sparta narzuciła miastu rządy oligarchów. Platon na własne oczy widział degenerację obu systemów: chwiejnej demokracji i brutalnej tyranii.

Filozof trzykrotnie podróżował do Syrakuz na Sycylii. Próbował tam wcielić w życie ideę rządów opartych na rozumie. Pierwsza wizyta (ok. 389 p.n.e.) zakończyła się katastrofą. Tyran Dionizjos I wpadł w gniew i sprzedał Platona do niewoli, z której musieli wykupić go przyjaciele. Dwie kolejne wyprawy (367 i 361 p.n.e.) miały na celu wychowanie Dionizjosa II na króla-filozofa. Obie zakończyły się fiaskiem.

Te gorzkie doświadczenia ukształtowały Państwo. Projekt idealnego miasta (kallipolis) nie powstał z naiwności. Był desperacką próbą naprawy świata trawionego przez demagogię, korupcję i niekompetencję władzy.

Spuścizna i znaczenie

Platon zmarł około 348/347 roku p.n.e. w Atenach, dożywając osiemdziesięciu lat. Założona przez niego Akademia przetrwała niemal dziewięć wieków. Zamknął ją dopiero cesarz JustynianCesarz bizantyjski z VI wieku n.e., kodyfikator prawa rzymskiego, zwalczający resztki pogaństwa. w 529 roku n.e.

Brytyjski matematyk Alfred North Whitehead stwierdził w XX wieku, że cała europejska tradycja filozoficzna to zaledwie seria przypisów do Platona. Arystoteles, najzdolniejszy uczeń Akademii, zbudował swój system w opozycji do mistrza. Neoplatonicy z III wieku n.e. stworzyli syntezę, która przez pisma świętego Augustyna ukształtowała teologię chrześcijańską. W epoce renesansu florencki dwór Medyceuszy ożywił platonizm jako fundament nowego humanizmu.

W Polsce Państwo czytano początkowo w łacińskich przekładach. Pierwszego pełnego tłumaczenia na język polski dokonał Władysław Witwicki w XX wieku. Jego wersja do dziś pozostaje kanoniczna. Platońskie pojęcia – idee, dusza, sprawiedliwość jako harmonia – na stałe weszły do naszego słownika kulturowego.

Dla maturzysty biografia Platona stanowi klucz do zrozumienia jego tekstów. Świadomość, że demokratyczny sąd zabił Sokratesa, a tyran z Syrakuz sprzedał filozofa w niewolę, tłumaczy radykalizm Państwa. Życie autora i jego dzieło tworzą nierozerwalną całość.