Słowniczek pojęć platońskich: idea, cnoty kardynalne, formy ustrojowe

Ten zbiór pojęć powstał z myślą o uczniach mierzących się z tekstem gęstym od terminów filozoficznych. Bez ich zrozumienia lektura przyprawia o ból głowy. Hasła pogrupowaliśmy tematycznie. Znajdziesz tu definicje z zakresu teorii poznania, metafizykiDział filozofii badający najogólniejsze właściwości bytu i naturę rzeczywistości., filozofii człowieka oraz polityki. Przy każdym terminie umieściliśmy konkretne odniesienie do tekstu. Dzięki temu od razu wiesz, gdzie i dlaczego dane pojęcie się pojawia.

Teoria poznania i metafizyka

Idea (eidos) – doskonały, wieczny i niematerialny wzorzec rzeczy. Istnieje niezależnie od świata zmysłowego. To, co widzimy w rzeczywistości, jest tylko niedoskonałą kopią idei. W „Państwie” ta teoria pojawia się w księgach VI–VII. SokratesGłówny bohater większości dialogów Platona, jego historyczny nauczyciel i mistrz. tłumaczy tam GlaukonowiStarszy brat Platona, jeden z głównych rozmówców Sokratesa w „Państwie”., że prawdziwa wiedza dotyczy właśnie idei, a nie zmiennych rzeczy materialnych.

Idea Dobra – najwyższa spośród wszystkich idei. Stanowi źródło bytu i poznawalności wszystkiego, co istnieje. Platon porównuje ją do Słońca. Słońce daje światło i umożliwia widzenie, a Idea Dobra umożliwia poznanie intelektualne. To absolutny szczyt wiedzy filozofa-władcy. Kto jej nie pojmuje, nie ma prawa rządzić państwem.

Mit jaskini – słynna alegoriaMotyw w literaturze lub sztuce, który poza znaczeniem dosłownym ma stały, umowny sens przenośny. z księgi VII. Więźniowie przykuci w jaskini biorą cienie na ścianie za jedyną rzeczywistość. Uwolniony człowiek wychodzi na światło i widzi prawdziwy świat. Symbolizuje to filozofa dochodzącego do poznania idei. Jego powrót do jaskini kończy się niezrozumieniem i wrogością tłumu. Platon traktuje to jako metaforę tragicznego losu Sokratesa.

Linia podzielona (analogia linii) – obraz z księgi VI opisujący cztery poziomy poznania. Są to kolejno:

• wyobrażenie (eikasia),
• przekonanie (pistis),
• myślenie matematyczne (dianoia),
• czyste poznanie intelektualne (noesis).

Im wyższy poziom, tym bliżej prawdziwego bytu. Analogia wyjaśnia, dlaczego kształcenie filozofa musi trwać długie lata.

Świat idei a świat zjawisk – fundamentalne rozróżnienie w filozofii Platona. Świat zmysłowy jest zmienny, ulotny i poznawalny tylko przez doświadczenie. Świat idei pozostaje wieczny, niezmienny i dostępny wyłącznie dla rozumu. To rozróżnienie uzasadnia, dlaczego władzę powinni sprawować filozofowie, a nie politycy czy wojownicy.

Anamneza – dosłownie: przypominanie sobie. Dusza przed narodzinami przebywała w świecie idei i poznała prawdę. Uczenie się to w istocie przypominanie sobie tego, co już dawno wiadome. Wychowanie filozofa polega więc na stopniowym „przebudzaniu” jego rozumu, a nie na wtłaczaniu mu wiedzy z zewnątrz.

Dialektyka – metoda filozoficzna polegająca na docieraniu do prawdy przez kolejne pytania i odpowiedzi. Platon uznaje ją za najwyższą formę wiedzy, stojącą nawet ponad matematyką. Dialektyczna rozmowa Sokratesa z AdeimantemBrat Platona i Glaukona, ważny uczestnik dyskusji o idealnym państwie. i TrazymachemSofista, który w pierwszej księdze „Państwa” brutalnie definiuje sprawiedliwość jako interes silniejszego. stanowi główne narzędzie dochodzenia do definicji sprawiedliwości.

Filozofia człowieka i etyka

Trójpodział duszy – podział na trzy części: rozumną (logistikon), popędliwą (thymoeides) i pożądliwą (epithymetikon). Każda odpowiada innej warstwie społecznej i innej cnocie. Gdy rozum panuje nad emocjami i żądzami, dusza jest sprawiedliwa. Dokładnie tak samo działa państwo, w którym filozofowie rządzą, strażnicy bronią, a rzemieślnicy pracują.

Cnota (arete) – doskonałość właściwa danej istocie. W odniesieniu do człowieka oznacza doskonałość duszy. Sprawiedliwość to stan, w którym każda część duszy spełnia swoją funkcję i nie wkracza w obszar pozostałych. Sokrates wypracowuje tę definicję, odrzucając wcześniejsze propozycje PolemarchaGospodarz domu w Pireusie, w którym toczy się cała rozmowa opisana w „Państwie”..

Mądrość (sophia) – cnota przypisana rozumnej części duszy. W państwie przysługuje filozofom-władcom. Dzięki niej potrafią oni dostrzegać dobro ogółu. Rządy ludzi pozbawionych mądrości zawsze prowadzą do tyraniiForma rządów, w której jednostka sprawuje władzę absolutną, często zdobytą niezgodnie z prawem. lub chaosu.

Męstwo (andreia) – cnota właściwa części popędliwej. W państwie należy do strażników. Nie oznacza brawury. To trwałe, wyrobione przez wychowanie przekonanie o tym, czego należy się bać, a czego nie. Prawdziwe męstwo to odwaga zgodna z rozumem, a nie ślepy instynkt.

Umiarkowanie (sophrosyne) – cnota panowania nad pożądaniami. Jako jedyna nie przypisuje się wyłącznie jednej warstwie. Przenika całe państwo. Działa jako swoista harmonia i dobrowolna zgoda niższych warstw na to, kto ma rządzić.

Sprawiedliwość (dikaiosyne) – centralne pojęcie całego dialogu. Stan, w którym każda część duszy lub państwa wykonuje właściwe sobie zadanie. Trazymach twierdził, że sprawiedliwość to po prostu interes silniejszego. Sokrates systematycznie obala tę tezę.

Eudajmonia – szczęście rozumiane jako pełnia życia zgodnego z cnotą. Nie chodzi o chwilową przyjemność. To stan duszy doskonale wypełniającej swoją funkcję. Człowiek sprawiedliwy jest szczęśliwszy niż tyran, nawet jeśli ten drugi opływa w luksusy.

Filozof-król – radykalny postulat Platona. Władzę powinni sprawować wyłącznie ci, którzy poznali Ideę Dobra i wcale nie pragną rządzić. Paradoks polega na tym, że właśnie niechęć do polityki czyni ich najlepszymi kandydatami. Taki ustrój stanowi trudny do urzeczywistnienia wzorzec.

Dopóki filozofowie nie będą rządzili w państwach, albo ci, którzy dziś nazywają się królami i władcami, nie zaczną się szczerze i gruntownie zajmować filozofią [...] nie ma, mój drogi Glaukonie, ucieczki przed złem dla państw, a sądzę, że i dla rodzaju ludzkiego.

Wychowanie (paideia) – precyzyjnie zaprojektowany system kształtowania obywateli od najmłodszych lat. Obejmuje muzykę, gimnastykę, matematykę i dialektykę. Platon postuluje surową cenzurę mitów. Fałszywe wzorce moralne niszczą duszę dziecka, zanim jego rozum zdąży się obronić.

Filozofia polityczna i teoria ustrojów

Polis – greckie miasto-państwo. Podstawowa jednostka polityczna w świecie starożytnym. Platon projektuje idealne polis jako żywy organizm. Rozmowa w „Państwie” toczy się w konkretnym miejscu – w domu Polemarcha w PireusieStarożytny port morski obsługujący Ateny, połączony z miastem tzw. Długimi Murami.. Zmierza jednak do opisu uniwersalnego ideału.

Arystokracja (władza najlepszych) – najdoskonalsza forma rządów. Władzę sprawują filozofowie kierujący się mądrością. Nie ma to nic wspólnego z arystokracją urodzenia. Liczy się wyłącznie intelekt i cnota. To punkt wyjścia do opisu degradacji ustrojów.

Timokracja – ustrój rządzony przez ludzi kierujących się honorem i sławą wojskową. Pierwszy etap upadku idealnego państwa. Ambicja zastępuje rozum. Sokrates podaje historyczną SpartęGreckie polis słynące z surowego wychowania wojskowego i ustroju opartego na dyscyplinie. jako przykład takiego systemu.

Oligarchia – rządy nielicznych bogaczy. Kryterium dostępu do władzy staje się majątek. Honor ustępuje chciwości. Państwo dzieli się na biednych i bogatych, co nieuchronnie prowadzi do konfliktów. Dusza oligarchiczna wygłusza rozum na rzecz gromadzenia dóbr.

Demokracja – ustrój powszechnej wolności i równości. Platon ocenia ją niezwykle surowo. Nadmiar wolności niszczy hierarchię. Rządami sterują przypadkowi ludzie wybrani przez tłum. Dusza demokratyczna ulega wszystkim zachciankom po równo, pogrążając się w wewnętrznym chaosie.

Tyrania – najgorszy z możliwych ustrojów. Władzę przejmuje jednostka, która najpierw obiecuje wolność, a potem niszczy wszelki opór. Tyran to człowiek opanowany przez najniższe żądze. Żyje w ciągłym strachu, otoczony wrogami. Ten, kto uchodzi za najpotężniejszego, jest w rzeczywistości najbardziej zniewolony.

Komunizm strażników – kontrowersyjny postulat dotyczący wojowników. Strażnicy nie mogą posiadać prywatnej własności ani zakładać tradycyjnych rodzin. Nic nie powinno odciągać ich uwagi od służby państwu. Prywatny interes to główna przyczyna korupcji władzy.

Cenzura poezji – Platon wyrzuca ze swojego państwa poetów. Twórcy tacy jak HomerNajsłynniejszy grecki epik, autor „Iliady” i „Odysei”, uznawany za fundament greckiej edukacji. ukazują bogów jako kłamców i ofiary namiętności. Poezja odwołuje się do niższych części duszy i oddala obywateli od prawdy.

Mimesis – naśladownictwo. Sztuka naśladuje rzeczy zmysłowe, które same są już tylko kopiami idei. Dzieło sztuki to zatem „kopia kopii”, trzykrotnie oddalona od prawdy. Termin ten oznacza też technikę bezpośredniego odtwarzania słów bohaterów, w opozycji do diegesisSposób opowiadania, w którym narrator relacjonuje wydarzenia z własnej perspektywy, bez naśladowania postaci. (zwykłego opowiadania).

Dobro wspólne (to koinon agathon) – ostateczny cel idealnego państwa. Nie chodzi o szczęście jednostki, lecz o harmonijną pomyślność całości. Filozofowie wracają do jaskini nie dla własnej korzyści, ale z obowiązku wobec ogółu. To całkowite odwrócenie sofistycznejOdnoszącej się do sofistów – wędrownych nauczycieli w starożytnej Grecji, uczących retoryki i sztuki przekonywania. tezy, że sprawiedliwość służy tylko rządzącym.