Maria Pawlikowska-Jasnorzewska

Rodzina Kossaków i krakowska bohema

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska urodziła się 24 listopada 1891 roku w Krakowie jako Maria Kossak. Pochodziła z wybitnej rodziny artystycznej – jej ojcem był malarz batalista Wojciech Kossak, a dziadkiem Juliusz Kossak. Literacki talent przejawiała również jej siostra, Magdalena SamozwaniecMagdalena Samozwaniec Właściwie Magdalena Starzewska, znana polska pisarka satyryczna, nazywana pierwszą damą polskiej satyry.. Napisała ona słynną parodię Na ustach grzechu. Powieść z życia wyższych sfer towarzyskich (1922) oraz wspomnienia o sławnej siostrze zatytułowane Zalotnica niebieska (wydane pośmiertnie w 1973 roku).

Przyszła poetka odebrała staranną edukację domową. Samodzielnie studiowała przyrodoznawstwo, filozofię i literaturę, a przez pewien czas uczęszczała jako wolna słuchaczka na krakowską Akademię Sztuk Pięknych. Obracała się w elitarnych kręgach towarzyskich, nazywanych ówcześnie high life'em. Do grona jej znajomych należeli Morstinowie i Pawlikowscy. Przyjaźniła się z WitkacymStanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) Malarz, pisarz i dramaturg, czołowy przedstawiciel polskiej awangardy, twórca teorii Czystej Formy., z którym wspólnie napisała komedię Koniec świata. Tekst ten niestety nie przetrwał do naszych czasów.

Trzy małżeństwa i liczne podróże

Życie osobiste poetki było równie dynamiczne jak jej twórczość. Pierwszym mężem Marii został austriacki oficer Władysław Bzowski. Związek ten zakończył się rozwodem. Następnie poślubiła Jana Pawlikowskiego, syna jednego z pionierów polskiego taternictwaTaternictwo Wspinaczka górska uprawiana w Tatrach, w dwudziestoleciu międzywojennym niezwykle popularna wśród polskiej inteligencji.. Jej trzecim mężem był oficer lotnictwa, Jerzy Stefan Jasnorzewski.

Dzięki rozległym koligacjom rodzinnym i towarzyskim Maria bardzo dużo podróżowała. Zwiedziła między innymi Włochy, Rumunię, Turcję oraz północną Afrykę. Doświadczenia z tych egzotycznych wypraw często znajdowały odbicie w jej wierszach, wzbogacając je o nowe barwy i motywy.

Twórczość – od poezji po dramat

Pawlikowska-Jasnorzewska zadebiutowała w 1922 roku tomem poezji Niebieskie migdały. Do wybuchu II wojny światowej wydała łącznie dwanaście zbiorków. Największą popularność przyniosły jej Różowa magia (1924) oraz Pocałunki (1926). Wprowadziła do polskiej literatury nowoczesny język mówienia o uczuciach, zrywając z młodopolskim patosem na rzecz zwięzłości, ironii i codziennego konkretu.

Oprócz liryki tworzyła również dramaty. Na scenach teatralnych wystawiono zaledwie kilka z nich, w tym Mrówki (1936) oraz Baba-Dziwo (1938). W jej dorobku znajduje się także proza poetycka, wydana tuż przed wojną jako Szkicownik poetycki (1939).

Emigracja i ostatnie lata życia

Wybuch II wojny światowej brutalnie przerwał dotychczasowe życie poetki. We wrześniu 1939 roku wraz z Jerzym Jasnorzewskim opuściła Polskę. Małżonkowie udali się najpierw do Francji, a po jej kapitulacji przedostali się do Anglii.

Czas emigracji był dla niej okresem głębokiego smutku i tęsknoty za krajem. Zmagała się z nieuleczalną chorobą nowotworową. Ostatnie miesiące życia spędziła w szpitalu, cierpiąc z powodu bólu i postępującego osłabienia. Zmarła na raka 9 lipca 1945 roku w Manchesterze.

Współcześni o poetce

Twórczość Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej budziła podziw wśród innych literatów. Julian Przyboś, czołowy przedstawiciel Awangardy Krakowskiej, doceniał jej nowatorstwo:

Ona jedna spośród skamandrytówSkamandryci Grupa poetycka uformowana wokół pisma „Skamander” (m.in. Tuwim, Lechoń, Słonimski). Pawlikowska-Jasnorzewska była z nimi blisko związana towarzysko i artystycznie. wolna była w całej swojej poezji od młodopolszczyzny.

Z kolei Julian Tuwim w wierszu Do Marii Pawlikowskiej (z tomu Słowa we krwi, 1926) pisał o niej z czułą ironią:

O, staroświecka młoda pani z Krakowa!