Charakterystyka poezji Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej

Pierwsza dama Skamandra i mistrzyni miniatury

Pawlikowska-Jasnorzewska nie należała formalnie do żadnego ugrupowania dwudziestolecia międzywojennego. Utrzymywała jednak bliskie relacje ze skamandrytamiGrupa poetycka dwudziestolecia międzywojennego, głosząca kult życia, codzienności i witalizmu.. Przejęła od nich witalizmPostawa afirmująca życie, energię biologiczną i radość z samego faktu istnienia., żywiołowość oraz fascynację zwykłą codziennością. Szybko zyskała miano „pierwszej damy Skamandra”.

Jej znakiem rozpoznawczym stała się miniatura poetyckaBardzo krótki, zwięzły utwór liryczny, często oparty na jednym wyrazistym motywie lub obrazie.. Mistrzostwo tej formy osiągnęła w tomie Pocałunki (1926). Wybierając zaledwie czterowersową formę, poetka wykazała się ogromną odwagą artystyczną. Odnowiła gatunek uprawiany niegdyś przez Jana Kochanowskiego. Jej wiersze są oszczędne w słowach, precyzyjne i zawsze uderzają nieoczekiwaną puentąZaskakujące, dobitne sformułowanie zamykające utwór, często odwracające jego dotychczasowy sens..

Utwór Pawlikowskiej to zazwyczaj szybki obrazek lub opis konkretnej sytuacji. Cały ciężar poznawczy spoczywa na ostatnim wersie. Świetnym przykładem jest wiersz La précieuse (z franc. wykwintnisia). Dowcip poetki nie wywołuje jednak głośnego śmiechu. Piotr Kuncewicz trafnie nazwał go dowcipem „zdziwionych spotkaniem pojęć”.

Od radości życia do wojennych rubajatów

Pierwsze trzy tomiki kipią optymizmem i chęcią życia. Przełom przynosi zbiór Dancing (1927). Obok kultu miłości pojawia się w nim lęk przed upływem czasu i przemijaniem. Poetka coraz częściej kieruje wzrok ku naturze i filozoficznej refleksji. Upraszcza formę wypowiedzi. Skłania się ku funkcjonalności języka, zbliżając się powoli do założeń Awangardy KrakowskiejGrupa poetycka odrzucająca natchnienie na rzecz rzemiosła, skrótu myślowego i kultu nowoczesności (tzw. 3xM: Miasto, Masa, Maszyna)..

Wybuch II wojny światowej drastycznie zmienił jej twórczość. Przebywając na emigracji w Anglii, Pawlikowska-Jasnorzewska sięgnęła po rubajatyWschodnia strofa czterowersowa o układzie rymów aabb lub abab, o charakterze refleksyjno-filozoficznym.. Prawdopodobnie zainspirowały ją popularne wówczas angielskie przekłady Omara Chajjama.

Wojenne miniatury straciły lekkość i pokrewieństwo z dowcipnym epigramemKrótki, dowcipny utwór poetycki, często o charakterze satyrycznym, zakończony celną puentą.. Poetka stworzyła aż sześć serii rubajatów. Skupiła się w nich na uniwersalnych problemach: złu, smutku i niesprawiedliwości. Zmieniła się poetyka. Zniknęła barwna plastyka opisu i ironiczny dowcip. Wiersze z tego okresu są cięższe, szorstkie, pozbawione dawnego wygładzenia.

Między barokiem a nowoczesnością

Pawlikowska-Jasnorzewska łączyła nowatorstwo z głębokim osadzeniem w tradycji. Czerpała z dorobku Skamandra i Awangardy Krakowskiej, ale sięgała znacznie głębiej – aż do epoki baroku. W swoim Szkicowniku poetyckim pół żartem nazywała księdza Józefa Bakę swoim „ulubionym poetą”.

Jej pełne paradoksów miniatury to w istocie realizacja barokowego konceptuBarokowy środek stylistyczny polegający na oparciu utworu na zaskakującym, niezwykłym pomyśle.. Skłonność do antytez, operowanie brzydotą, makabrą i oksymoronemZestawienie wyrazów o przeciwstawnym znaczeniu, tworzące nową jakość (np. "gorący lód"). wyraźnie łączą jej wiersze z poezją XVII wieku. Widać to w utworze Zwiędłe kwiaty w salonie:

Wyschłe dzwony,
których odma klęśnie,
lepkie miody
żegnając na wieki.

Muł zielony,
zwiędłe wiotkie mięśnie,
błotne brody,
kaprawe powieki. –

Zeschłej róży
żółta, trupia głowa
przy piwonii,
której płatki rzedną. –

Nowatorstwo poetki polegało na ostatecznym zerwaniu z nastrojowością typową dla Młodej PolskiEpoka literacka (1890-1918) charakteryzująca się nastrojowością, dekadentyzmem i kultem sztuki dla sztuki.. Źródłem liryzmu stały się przedmioty codziennego użytku. W wierszu Dancingowe zabawki czytamy:

Te parasolki mniejsze niż otwarte powoje
powiedz mi na co służyć mają
czy by oczy zasłonić przed spojrzeniem twojem
jak przed słońcem
w tym zimnym maju

Zjawiska uniwersalne sprowadzała do rzeczy bliskich i znanych:

Czas jak to Czas, krawiec kulawy,
z chińskim wąsem, samotnik żwawy…
/„Czas, krawiec kulawy”/

W poezji miłosnej zrezygnowała z patosu. Miłość stała się problemem intelektualnym, psychologicznym i czysto fizycznym. Poetka opisywała intensywne uczucia młodej kobiety, świadomej swojego wdzięku i czerpiącej radość ze zmysłowych doznań. W jej wierszach odbija się powojenna rewolucja obyczajowa. Pojawiają się w nich atrybuty nowoczesności: telefon, jazz, fokstrot, dancing, amerykański film i samoloty.

Malarskość poezji

Z malarskiej wyobraźni wywodzi się sugestywna kolorystyka jej wierszy. Poetka mistrzowsko operowała kontrastowymi barwami. Podporządkowywała opisy prawom malarskiego widzenia świata. Widać to w wierszu Pyszne lato:

Pyszne lato, paw olbrzymi,
stojący za parku kratą,
roztoczywszy wachlarz ogona,
który się czernią i fioletem dymi,
spogląda wkoło oczyma płowymi,
wzruszając złotą i błękitną rzęsą.

Tytuł utworu Olejne jabłka wprost nawiązuje do techniki malarskiej:

Jabłko z modrym konturem, kwadratowo krzywe,
Pociągnięte zielenią, którą kraplak plami,
Ma na policzku białe światełko, jak żywe,
I jest jabłkiem przy jabłku, w jabłkach, pod jabłkami.

Barwy nadają opisywanym przedmiotom konkretność. Wschód słońca nazwany „morelowym wśród obłoków pożarem” zachowuje uniwersalny wymiar, ale zyskuje indywidualny rys. Kolory w jej twórczości są silnie nacechowane emocjonalnie. Szarość i mrok oznaczają nudę i starość. Dobro, piękno i młodość olśniewają feerią barw i grą światła.

Oto jest fiolet - drzewa cień idący żwirem,
fiolet łączący miłość czerwieni z szafirem. -
Tam brzóz różowa kora i zieleń wesoła,
a w jej ruchliwej sukni nieb błękitne koła.
A we mnie biało, biało, cicho, jednostajnie -
bo noszę w sobie wszystkich barw skupioną tajnię. -
O, jakże się w białości mojej bieli męczę -
chcę barwą być - a któż mnie rozbije na tęczę?
/„Barwy”/

Kobieta w twórczości Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej

Bohaterką jej wierszy jest zazwyczaj kobieta młoda i zalotna. Chce się podobać, śledzi modę, dba o stroje. Otaczają ją typowo kobiece atrybuty: suknie, lustra, kwiaty. Jej serce to słowik, ona sama bywa syreną, przypomina „wróżkę i paryską lalkę”. Reprezentuje sferę wyższą, z której wywodziła się sama autorka.

Nie jest to jednak młodopolska femme fataleMotyw "kobiety fatalnej", przynoszącej mężczyźnie zgubę, popularny w literaturze przełomu XIX i XX wieku. ani wyrachowana modliszka. Bohaterka przeżywa miłość głęboko i szczerze. Potrzebuje jej zarówno w sferze duchowej, jak i cielesnej. Właśnie z tej ogromnej potrzeby bliskości rodzi się jej nieustanny lęk przed rozstaniem i samotnością.