Podróże z Herodotem – cytaty

Język i granice poznania

Dla Kapuścińskiego nauka języka to jedyny klucz do zrozumienia obcej rzeczywistości. Bez niego człowiek pozostaje ślepy na otaczający go świat.

Pojąłem, że każdy świat ma własną tajemnicę i że dostęp do niej jest tylko na drodze poznania języka. Bez tego świat ów pozostanie dla nas nieprzenikniony i niepojęty, choćbyśmy spędzili w jego wnętrzu całe lata. Co więcej - zauważyłem związek pomiędzy nazwaniem a istnieniem, bo stwierdziłem po powrocie do hotelu, że widziałem na mieście tylko to, co umiałem nazwać, że na przykład pamiętałem napotkaną akację, lecz już nie drzewo, które stało obok niej, ale którego nazwy nie znałem. Słowem, rozumiałem, że im więcej będę znał słów, tym bogatszy, pełniejszy i bardziej różnorodny świat otworzy się przede mną.

Nasza percepcja jest zawsze ograniczona przez schematy myślowe, w których wyrośliśmy. Narzucamy je na nowe doświadczenia, co często prowadzi do nieporozumień.

Każdy człowiek ma pewną własną siatkę rozpoznawczą i interpretacyjną, którą, najczęściej odruchowo i bezrefleksyjnie, nakłada na każdą napotkaną rzeczywistość. Często jednak te inne rzeczywistości nie przystają, nie pasują do kodu naszej siatki i wówczas można tę rzeczywistość i jej elementy mylnie odczytać i w rezultacie błędnie zinterpretować. Odtąd człowiek ów będzie poruszać się w rzeczywistości fałszywej, w świecie mylących i nieprawdziwych pojęć i znaków.

Zderzenie z Innym i wielokulturowość

Podróże do Azji uświadomiły autorowi ogrom i złożoność tamtejszych społeczeństw. Indie jawiły się jako przestrzeń przytłaczająca swoją różnorodnością.

Indie to w każdej dziedzinie nieskończoność, nieskończoność bogów i mitów, wierzeń i języków, ras i kultur, we wszystkim i wszędzie, gdzie spojrzeć i o czym pomyśleć, zaczyna się ta o zawrót głowy przyprawiająca nieskończoność.

[Społeczeństwo Indii było] pedantycznie, koronkowo unizanym splotem ról i przydziałów, zaszeregowań i przeznaczeń, i wymagało wielkiego doświadczenia, bystrej intuicji i wiedzy, żeby tę drobiazgowo utkaną strukturę przeniknąć i poznać.

Zupełnie inną postawę reprezentowali Chińczycy. Ich kultura opierała się na izolacji i strachu przed tym, co obce. Budując Wielki MurSystem fortyfikacji obronnych w północnych Chinach, wznoszony od starożytności w celu ochrony przed najazdami ludów koczowniczych., kierowali się głęboką nieufnością.

to, co przychodzi z zewnątrz, STAMTĄD, może być tylko zagrożeniem, zapowiedzią nieszczęścia, zwiastunem zła, ba – złem najprawdziwszym.

[Myśl chińska] stara się podsunąć zwykłemu człowiekowi rady, jak przetrwać w sytuacji, w której znalazł się on z tej prostej przyczyny, że bez swojej woli i zgody pojawił się na naszym okrutnym świecie.

Starożytni Grecy mieli zgoła odmienne podejście do obcych. InnyKategoria filozoficzna i socjologiczna oznaczająca osobę spoza naszej grupy kulturowej, kluczowa w twórczości Kapuścińskiego. stanowił dla nich szansę na przetrwanie i poszerzenie wiedzy.

Inny to nie tylko ten, który pomoże zdobyć pożywienie i obronić przed wrogiem, ale to także ktoś jedyny i niezastąpiony, który może mi objaśnić świat i być na nim przewodnikiem.

Według autora „Dziejów”, wielokulturowośćWspółistnienie na tej samej przestrzeni grup o różnym pochodzeniu, religii i obyczajach. to naturalny stan ludzkości.

żywą, pulsującą tkanką, w której nic nie jest określone raz na zawsze, lecz nieustannie przekształca się, zmienia, tworzy nowe relacje i konteksty.

inne światy, inne kultury to są zwierciadła, w których przeglądamy się my i nasza kultura. Dzięki którym lepiej rozumiemy samych siebie.

Pamięć, historia i rola reportażu

Pamięć kształtuje naszą tożsamość, ale jest narzędziem niezwykle kruchym. To właśnie ona oddziela nas od świata zwierząt, niosąc jednocześnie ciężar niepewności.

Bez pamięci nie można żyć, ona przecież wynosi człowieka ponad świat zwierząt, stanowi postać jego duszy, a zarazem jest tak zawodna, nieuchwytna, zdradliwa. To właśnie sprawia, że człowiek jest tak niepewny samego siebie. [...] Nie wiemy, i za tym „nie wiemy” rozciąga się cały obszar niewiedzy, czyli – nieistnienia.

HerodotGrecki historyk z V w. p.n.e., nazywany Ojcem Historii, autor „Dziejów”, które towarzyszyły Kapuścińskiemu w podróżach. jako pierwszy zrozumiał subiektywny charakter ludzkich wspomnień. Przeszłość obiektywna nie istnieje – mamy dostęp jedynie do jej interpretacji.

odkrywa ważną, a przewrotną i podstępną cechę pamięci – ludzie zapamiętują to, co chcą zapamiętać, a nie to, co działo się w rzeczywistości. Każdy bowiem barwi ją po swojemu, każdy w swoim tyglu czyni z niej własną miksturę. Dotarcie więc do przeszłości jako takiej, takiej, jaką była ona naprawdę, jest niemożliwe, dostępne są nam tylko różne jej warianty, mniej lub bardziej wiarygodne, mniej lub bardziej dziś nam odpowiadające. Przeszłość nie istnieje. Są tylko jej nieskończone wersje.

Z tej ulotności ludzkich losów rodzi się reportażGatunek z pogranicza publicystyki i literatury, oparty na autentycznych wydarzeniach i osobistym świadectwie autora.. Wymaga on fizycznej obecności, spotkania i uważnego słuchania.

Żeby więc dotrzeć do tego, co zapamiętane, trzeba dojść do człowieka, a jeżeli mieszka on daleko od nas, musimy do niego pójść, wyruszyć w drogę, a kiedy już się spotkamy – usiąść razem i wysłuchać, co nam powie, wysłuchać, zapamiętać, może zapisać. Tak zaczyna się reportaż, z takiej rodzi się sytuacji.

Sama historia to proces dynamiczny i chaotyczny, pozbawiony z góry ustalonego planu.

Historia ludzkości przypomina wielki kocioł, którego powierzchnia jest w stanie ciągłego wrzenia, nieustannych zderzeń niezliczonych drobin poruszających się po swoich orbitach spotykających się i przecinających w nieskończonej ilości punktów.

Natura podróży i człowieka

Dla reportera podróż staje się sensem istnienia. Nie ogranicza się do fizycznego przemieszczania w przestrzeni – trwa w umyśle długo po powrocie.

Podróż przecież nie zaczyna się w momencie, kiedy ruszamy w drogę, i nie kończy, kiedy dotarliśmy do mety. W rzeczywistości zaczyna się bowiem dużo wcześniej i praktycznie nie kończy się nigdy, bo taśma pamięci kręci się w nas dalej, mimo że fizycznie dawno już nie ruszamy się z miejsca. Wszak istnieje coś takiego jak zarażenie podróżą i jest to rodzaj choroby w gruncie rzeczy nieuleczalnej.

Droga jest źródłem, jest skarbnicą, jest bogactwem. Dopiero w drodze reporter czuje się sobą, czuje się w domu.

Zamiłowanie do wędrówki stoi w sprzeczności z naturalnymi skłonnościami gatunku ludzkiego. Człowiek z natury dąży do stabilizacji i bezpieczeństwa.

Człowiek jest z natury istotą sedentarnąOsiadły tryb życia, związany z porzuceniem koczownictwa na rzecz rolnictwa i stałego miejsca zamieszkania., odkąd mógł zająć się rolnictwem i porzucić ryzykowną i ubogą egzystencję zbieracza czy myśliwego, osiadł, szczęśliwy, na swoim skrawku ziemi, odgrodził się od innych murem czy miedzą, gotowy za to swoje miejsce przelewać krew, nawet oddać życie.

W konfrontacji z potęgą natury, taką jak afrykańska dżunglaW tekstach Kapuścińskiego często metafora nieprzeniknionego, dzikiego i rządzącego się własnymi prawami żywiołu natury., człowiek uświadamia sobie własną małość. Przyroda tworzy odrębny, samowystarczalny system.

Dżungla jest jak morze czy skaliste góry – bytem zamkniętym, osobnym, niepodległym.

Ostatecznie jednak to nie otoczenie, ale wnętrze człowieka decyduje o jego człowieczeństwie. Kultura nie jest czymś zewnętrznym, lecz integralną częścią naszej istoty.

Człowiek nie tylko tworzy kulturę i mieszka w niej, człowiek nosi ją w sobie, człowiek j e s t kulturą.

Źródło cytatów: R. Kapuściński, Podróże z Herodotem, Wydawnictwo Znak, Kraków 2008.