Powrót posła

Początkowo sztuka nosiła tytuł Powrót syna do domu. Julian Ursyn Niemcewicz pisał ją jesienią 1790 roku, w samym środku gorączkowych obrad Sejmu CzteroletniegoSejm Czteroletni (Wielki) Obradował w latach 1788–1792, jego największym osiągnięciem było uchwalenie Konstytucji 3 maja.. Komedia ukazuje ostry konflikt dwóch obozów politycznych. Z jednej strony stoją szlacheccy konserwatyści, z drugiej – zwolennicy reform. Niemcewicz, sam należący do stronnictwa patriotycznego, bezlitośnie kompromituje wyznawców starego porządku. Udowadnia konieczność natychmiastowych zmian ustrojowych w Polsce.

Utwór to ostra satyra na sarmatyzmSarmatyzm Ideologia szlachty polskiej, która z czasem zdegenerowała się, prowadząc do pieniactwa, ksenofobii i obrony złotej wolności za wszelką cenę. i dramatyczny apel o patriotyczną postawę. Bohaterowie dyskutują głównie o bieżącej polityce. Autor zręcznie wplótł jednak w te ideologiczne spory wątek miłosny oraz trafne obserwacje obyczajowe. Dzięki temu sztuka nie jest tylko suchym manifestem politycznym, a jej uniwersalny przekaz przetrwał próbę czasu.

Okoliczności powstania komedii

W 1788 roku Niemcewicz został posłem na Sejm Wielki. Szybko stał się jednym z najaktywniejszych działaczy obozu reform. Wygłaszał świetne retorycznie przemówienia. Piętnował ucisk chłopów, żądał dopuszczenia mieszczan do głosu w sejmie i bronił reform Komisji Edukacji NarodowejKomisja Edukacji Narodowej (KEN) Pierwsze w Europie ministerstwo oświaty, powołane w 1773 roku w celu zreformowania szkolnictwa w Rzeczypospolitej..

Szczególnie mocno zaangażował się w walkę o zniesienie wolnej elekcjiWolna elekcja Prawo szlachty do wyboru króla, które w XVIII wieku stało się narzędziem obcych mocarstw do ingerowania w sprawy Polski.. Chciał wprowadzić dziedziczność tronu, aby ustabilizować władzę królewską. 17 września 1790 roku z polecenia patriotów ogłosił w tej sprawie specjalny uniwersał. Dokument wywołał lawinę polemik. To właśnie te sejmowe kłótnie sprowokowały Niemcewicza do napisania Powrotu posła.

Błyskawiczna premiera i reakcja publiczności

Praca nad tekstem przebiegała w zawrotnym tempie. Niemcewicz ukończył sztukę 7 listopada 1790 roku. Zaledwie dwa dni później wydrukowane egzemplarze trafiły do czytelników. 15 stycznia 1791 roku odbyła się prapremiera w warszawskim Teatrze Narodowym, kierowanym przez Wojciecha Bogusławskiego.

Sukces był ogromny. „Gazeta Narodowa i Obca” relacjonowała:

„Zgromadzenie słuchaczów wszystkie miejsca aż do nacisku napełniło, oklask powszechny i prawie nieprzerwany uwieńczył to dzieło obywatelstwa i dowcipu. […] W dniu następującym reprezentacja tejże komedii powtórzoną została. Równy był nacisk, równe ukontentowanie słuchaczów”.

Nie wszyscy jednak klaskali. Przedstawiciele obozu hetmańskiegoObóz hetmański Konserwatywne stronnictwo magnackie przeciwne reformom, broniące dawnych przywilejów szlacheckich. Z niego wywodzili się późniejsi targowiczanie. wpadli we wściekłość. Poseł Jan Suchorzewski próbował nawet oskarżyć Niemcewicza na forum sejmu o znieważenie świętego prawa wolnej elekcji.

Cel autora został osiągnięty. Sztuka wywołała potężny rezonans społeczny. Realnie wpłynęła na opinię publiczną na kilka miesięcy przed historycznym uchwaleniem Konstytucji 3 maja.

Bibliografia

• Włodzimierz Bolecki, Julian Ursyn Niemcewicz, [w:] Pisarze polskiego oświecenia, t. 2, pod red. T. Kostkiewiczowej i Z. Golińskiego, PWN, Warszawa 1994.
• Mieczysław Klimowicz, Oświecenie, wyd. 5, PWN, Warszawa 1998.
• Powrót posła Juliana Ursyna Niemcewicza, oprac. D. Polańczyk, w serii: „Biblioteczka Opracowań”, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 1994.
• Karol Zbyszewski, Niemcewicz od przodu i tyłu, Gebethner i Ska, Warszawa 1991.