Powrót posła - charakterystyka bohaterów
Komedia Juliana Ursyna Niemcewicza zestawia ze sobą dwa wrogie obozy polityczne z czasów Sejmu Czteroletniego. Przedstawiciele stronnictwa patriotycznego dążą do reform i ratowania ojczyzny, podczas gdy konserwatyści zaciekle bronią przestarzałych przywilejów szlacheckich. Analiza postaw Podkomorzego, Walerego, Starosty Gadulskiego i jego żony ukazuje głęboki podział polskiego społeczeństwa u schyłku XVIII wieku.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Dwa obozy polityczne – patrioci i konserwatyści
Komedia zderza ze sobą dwa programy polityczne, które ścierały się podczas obrad Sejmu CzteroletniegoParlament obradujący w latach 1788–1792, którego celem była naprawa ustroju Rzeczypospolitej.. Różnice między stronnictwem patriotycznym a konserwatywnym widać już w pierwszym akcie, w rozmowie Podkomorzego ze Starostą.
Patrioci – zwolennicy reform
Ten obóz tworzą Podkomorstwo oraz ich syn Walery. Wszyscy gorąco popierają zmiany w kraju. Walery walczy o nie bezpośrednio jako poseł. Patrioci wierzą, że dobro ojczyzny stoi ponad prywatnym interesem. Podkomorzy mówi wprost:
Dom zawsze ustępować powinien krajowi.
Zwolennicy stronnictwa patriotycznegoUgrupowanie polityczne dążące do reform, wzmocnienia władzy królewskiej i zniesienia liberum veto. doskonale wiedzą, ile złego przyniosła Polsce źle rozumiana wolność szlachecka. Obwiniają szlachtę za chaos, zrywanie sejmów i obce wpływy. Lekarstwem ma być zniesienie wolnej elekcjiWybór króla przez ogół szlachty, często prowadzący do przekupstwa i ingerencji obcych państw. oraz liberum vetoPrawo pozwalające jednemu posłowi na zerwanie sejmu i unieważnienie jego uchwał.. Domagają się również praw dla mieszczanStan społeczny, który w epoce oświecenia zaczął domagać się praw politycznych. i chłopówNajniższa warstwa społeczna, w Polsce pozbawiona wolności osobistej i obciążona pańszczyzną.. Rodzina Podkomorstwa żyje zgodnie z tymi ideałami – synowie służą krajowi, a ojciec z szacunkiem traktuje poddanych, ostatecznie zwracając im wolność. Obraz tej grupy jest w utworze mocno wyidealizowany.
Julian Ursyn Niemcewicz napisał „Powrót posła” w zaledwie kilkanaście dni jesienią 1790 roku. Sztuka miała charakter czysto interwencyjny – jej celem było przekonanie opinii publicznej do poparcia reform ustrojowych tuż przed ważnymi sejmikami, na których wybierano nowy komplet posłów.
Konserwatyści – obrońcy starego porządku
Autor bezlitośnie wyśmiał postawę konserwatystówObóz polityczny (tzw. hetmański) broniący dawnych przywilejów szlacheckich i złotej wolności.. Reprezentuje ich Starosta Gadulski – człowiek pozbawiony pozytywnych cech. To typowy szlachcic zakochany w złotej wolnościZespół przywilejów szlacheckich, obejmujący m.in. nietykalność majątkową i prawo do buntu.. Z rozrzewnieniem wspomina czasy chaosu:
Człek jadł, pił, nic nie robił i suto w kieszeni.
Dziś się wszystko zmieniło i bardziej się zmieni:
Zepsuli wszystko, tknąć się śmieli okrutnicy
Liberum veto, tej to wolności źrzenicy.
Gadulski uważa, że głos sprzeciwu jednego szlachcica jest ważniejszy niż sprawne państwo. Otwarcie chwali się swoim nieuctwem, uznając brak edukacji za zaletę. W polityce zagranicznej proponuje całkowitą bierność i sojusze z państwami, które nie mają żadnego wpływu na sytuację Polski – na przykład z Hiszpanią lub Ameryką. Brak mu wyobraźni politycznej. Reprezentuje środowisko, które doprowadziło kraj na skraj upadku.
Podkomorzy i Starosta Gadulski – starcie postaw
Zgodnie z zasadami komedii oświeceniowejGatunek dramatyczny mający na celu edukację społeczeństwa poprzez ośmieszanie wad., bohaterowie tworzą kontrastowe pary. Podkomorzy i Starosta różnią się dosłownie wszystkim.
Gadulski myśli wyłącznie o przywilejach swojej grupy społecznej. Jest krótkowzroczny i chciwy. Pieniądze stanowią dla niego najwyższą wartość. Ożenił się dla ogromnego posaguMajątek wnoszony przez żonę do małżeństwa, często decydujący o zawarciu związku. i panicznie boi się rozwodu, bo straciłby połowę dochodów. Z tego powodu ulega wszystkim kaprysom żony. Nie dba o uczucia własnej córki, Teresy. Chce ją wydać za mąż jak najtaniej.
Podkomorzy to jego zupełne przeciwieństwo. Kieruje się życiową mądrością. Wychował synów na patriotów. Szczęście rodziny i dobro ojczyzny stawia ponad majątkiem. Zgadza się na ślub Walerego z Teresą, nawet gdy chłopak zrzeka się posagu. Wierzy, że miłość i pracowitość wystarczą do szczęśliwego życia.
Walery – wzór młodego patrioty
Walery to postać na wskroś pozytywna. Mimo młodego wieku wykazuje się dojrzałością i determinacją. Jako poseł wyjeżdża do Warszawy, ale nie ulega pokusom wielkiego miasta. Traktuje swoją funkcję jak misję.
Jego postawa ostro kontrastuje z zachowaniem Szarmanckiego. Walery krytykuje go za lekkomyślność i traktowanie kobiet jak trofeów. Gardzi postawą fircykaPogardliwe określenie modnego, powierzchownego kawalera, zapatrzonego w cudzoziemskie trendy.. Sam kocha Teresę szczerze i głęboko. Jego uczucie przetrwało rozłąkę, intrygi i niechęć rodziców dziewczyny. Wybiera skromne życie u boku ukochanej zamiast bogactwa z rozsądku.
Miłość, miłość cnotliwa, ta poda sposoby,
Ze przy zgodzie, przy pracy i przy rządzie dbałym
Będziemy szczęśliwymi przestając na małym.
Walery uosabia oświeceniowe cnotyW oświeceniu zbiór cech obywatelskich: patriotyzm, uczciwość, przedkładanie dobra ogółu nad własne.. Reprezentuje młode pokolenie, w którym Niemcewicz widział jedyną nadzieję na odrodzenie RzeczypospolitejOficjalna nazwa państwa polsko-litewskiego, oznaczająca dobro wspólne wszystkich obywateli..
Starościna Gadulska – karykatura żony modnej
Żona Starosty wprowadza do sztuki najwięcej humoru. To klasyczny przykład żony modnejPopularny w oświeceniu typ literacki kobiety bezkrytycznie naśladującej francuską modę i obyczaje. – kobiety egzaltowanej, kapryśnej i oderwanej od rzeczywistości. Cierpi na urojone choroby wynikające z nudy.
Jej wyobrażenie o świecie ukształtował sentymentalizmPrąd literacki skupiający się na uczuciach, naturze i wewnętrznych przeżyciach jednostki. i tanie romanseUtwory o tematyce miłosnej, często oderwane od rzeczywistości, kształtujące wyobrażenia Starościny.. Idealnym kandydatem na męża dla Teresy jest według niej Szarmancki, z którym dziewczyna miałaby słuchać słowików i żywić się łzami. Walerego uważa za nudziarza.
Starościna to skrajna egoistka. Szantażuje męża rozwodem, by wymusić budowę kaskadySztuczny wodospad, popularny element dekoracyjny w modnych parkach krajobrazowych XVIII wieku. w miejscu dochodowego młyna. Nie obchodzi jej los pracujących tam ludzi. Jej język to komiczna mieszanka polskiego i francuskiego, pełna błędów i makaronizmówWyrazy lub zwroty obce (często francuskie lub łacińskie) wplatane w wypowiedzi w języku ojczystym.. Pisze w liście:
głowa źle mi robiła przez noc całą i koszmar! przeszkadzał mi zamknąć oko; jestem w strasznej feblesie...
Niemcewicz bezlitośnie kpi z zapatrzenia w cudzoziemskie wzorce. Paradoksalnie jednak, to właśnie negatywni bohaterowie – tacy jak Starościna i jej mąż – są najbardziej wyrazistymi postaciami w całej komedii.