Julian Przyboś

Rzemieślnik słowa i wróg sentymentalizmu

Przyboś traktował poezję jak ciężką pracę fizyczną. Określał rolę poety jako aktywnego robotnika, dla którego materiałem jest język. Paweł Dybel w swoim opracowaniu pisze wprost o wpływie tego twórcy na całą literaturę dwudziestolecia:

Twórczość Przybosia jak żadna inna zrewolucjonizowała potoczne wyobrażenia o poetyckości, narzuciła nowe formy wyrazu, obrazowania. Do Przybosia – w sensie negatywnym lub pozytywnym – odwoływały się wszystkie późniejsze prądy pokoleniowe w dwudziestoleciu. Bez znajomości twórczości autora „Równania serca” zrozumienie tego wszystkiego, co nastąpiło w naszej poezji, będzie zawsze niepełne.

Poeta odrzucał tradycyjne, romantyczne zachwyty nad przyrodą. W tekście Linia i gwar przekornie obnażał sztuczność takich postaw. Pisał, że miłość do natury to zaledwie odkrycie mieszczucha na letnisku. Według niego człowiek zachwyca się górą tylko dlatego, że może ją przebić tunelem, zarobić na niej lub napisać o niej poemat. Prawdziwe piękno widział w maszynach. Uważał, że wspanialszy od górskiego szczytu jest aeroplan, który wynosi człowieka ponad przyrodę.

Młodość i pierwsze kroki w literaturze

Julian Przyboś urodził się 5 marca 1901 roku we wsi Gwoźnica. Jego ojciec był małorolnym chłopem. Przyszły poeta uczył się w gimnazjum w Rzeszowie. Tam też stawiał pierwsze literackie kroki, publikując w konspiracyjnym pisemku „Zaranie”.

Jako ochotnik brał czynny udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Po zakończeniu walk rozpoczął studia na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zgodnie z modą panującą wśród ówczesnych humanistów, studiował równolegle filozofię. Swoje wiersze publikował w studenckim piśmie „Hiperbola”.

Prawdziwy debiut literacki nastąpił w 1922 roku. Przyboś opublikował wtedy wiersz Cieśle na łamach dwudziestego siódmego numeru „Skamandra”Skamander Najpopularniejsza grupa poetycka dwudziestolecia, stawiająca na tradycjonalizm, witalizm i potoczny język.. Szybko jednak zmienił literackie środowisko. Odrzucił zaproszenie futurystów i dołączył do Awangardy KrakowskiejAwangarda Krakowska Grupa poetycka z dwudziestolecia międzywojennego, odrzucająca tradycję na rzecz kultu cywilizacji i rygoru formalnego..

W kręgu Awangardy Krakowskiej

Nowe środowisko skupiało się wokół pisma „Zwrotnica”Zwrotnica Czasopismo literackie wydawane w Krakowie, będące główną trybuną polskiej awangardy.. Przyboś współpracował tam z Tadeuszem PeiperemTadeusz Peiper Główny teoretyk Awangardy Krakowskiej, twórca hasła „miasto, masa, maszyna”., zwanym „papieżem awangardy”, a także z Adamem Ważykiem, Janem Brzękowskim i Jalu Kurkiem. Głosił kult miasta, cywilizacji i postępu. Od 1926 roku zamieszczał w czasopiśmie również artykuły krytyczne. W tekście Chamuły poezji brutalnie zaatakował Jana KasprowiczaJan Kasprowicz Wybitny poeta Młodej Polski, którego symboliczna i ekspresyjna twórczość była atakowana przez awangardzistów., odcinając się od młodopolskiej tradycji.

W 1925 roku wydał debiutancki tomik poezji zatytułowany Śruby. Rok później ukazał się zbiór Oburącz. Po rozpadzie krakowskiego ugrupowania nie porzucił awangardowych idei. Publikował w paryskim czasopiśmie „L’Art Contemporain” oraz w „Linii”, która kontynuowała tradycje „Zwrotnicy”.

Lata 1930–1935 to czas współpracy z łódzką grupą poetycką „a.r.”grupa „a.r.” Ugrupowanie „artyści rewolucyjni”, łączące awangardową poezję z nowoczesną sztuką plastyczną.. Przyboś pracował wtedy jako nauczyciel w jednej z cieszyńskich szkół. Właśnie w Cieszynie wydał kolejne tomiki: Sponad oraz W głąb las. W 1937 roku wyjechał na stypendium do Paryża. Pobyt we Francji zaowocował wydaniem w 1938 roku Równania serca – jednego z najważniejszych tomów poezji całego międzywojnia.

Czas wojny i okupacji

Wybuch drugiej wojny światowej zastał poetę we Lwowie. Znalazł zatrudnienie jako bibliotekarz w OssolineumOssolineum Zakład Narodowy im. Ossolińskich, jedna z najważniejszych polskich bibliotek i instytucji kultury, pierwotnie we Lwowie.. Po wkroczeniu hitlerowców do miasta musiał ukrywać się przed gestapo. Uciekł do rodzinnej Gwoźnicy, gdzie przebywał aż do 1944 roku, pracując fizycznie na roli.

Trudne warunki nie przerwały jego pracy twórczej. W tym okresie przygotował materiał do kolejnych publikacji, w tym wydanego w 1944 roku tomu Póki my żyjemy. Pod koniec wojny przeniósł się do Rzeszowa, a w 1945 roku trafił do Krakowa, gdzie pomagał w organizowaniu życia kulturalnego po wyzwoleniu miasta.

Kariera polityczna i powojenna twórczość

Po wojnie Przyboś mocno zaangażował się w politykę. Został pierwszym prezesem Związku Zawodowego Literatów Polskich. Pełnił funkcję posła do Krajowej Rady NarodowejKrajowa Rada Narodowa Samozwańczy parlament powołany przez komunistów w czasie II wojny światowej. i wstąpił do Polskiej Partii RobotniczejPPR Polska Partia Robotnicza, komunistyczna partia założona w czasie II wojny światowej, z której wyłoniła się PZPR.. W latach 1947–1951 przebywał w Szwajcarii jako poseł dyplomatyczny PRL.

Po powrocie do Polski objął stanowisko dyrektora Biblioteki Jagiellońskiej. W wydanych wówczas tomikach Rzut pionowy i Najmniej słów udało mu się uniknąć narzuconej odgórnie poetyki socrealizmusocrealizm Kierunek w sztuce narzucony przez władze komunistyczne, wymagający propagandowego i realistycznego ukazywania życia.. Skupił się na pracy naukowej i redakcyjnej. Opracował zbiór siedmiuset pieśni zatytułowany Antologia polskiej pieśni ludowej oraz wybór tekstów o tematyce społecznej Wzięli diabli pana.

Ostatnie lata życia

W 1955 roku poeta przeprowadził się do Warszawy. Objął wysokie stanowisko w „Tygodniku Kulturalnym”, gdzie publikował wiersze, artykuły i recenzje niemal do końca życia. Aktywnie uczestniczył w debatach o kształcie polskiej literatury, często ostro krytykując nowe nurty poetyckie. Współpracował z „Poezją” i „Miesięcznikiem Literackim”. W latach 1958–1969 regularnie wydawał kolejne zbiory wierszy.

Z powodu pogarszającego się stanu zdrowia w 1969 roku przeniósł się do Domu Pracy Twórczej w Oborach. Julian Przyboś zmarł 6 października 1970 roku. Zgodnie ze swoją wolą został pochowany na cmentarzu w rodzinnej Gwoźnicy.