Motyw rodziny i domu
W zbiorze reportaży i wspomnień Melchiora Wańkowicza rodzina stanowi fundament pozwalający przetrwać historyczne zawirowania XX wieku. Artykuł analizuje specyficzny kod komunikacyjny domowników, relacje między pisarzem a jego bliskimi oraz obraz utraconych przestrzeni. Omówiono również funkcję humoru i gawędziarskiego stylu w budowaniu autentycznego portretu na tle wojennej tułaczki.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Motyw w skrócie
W Tędy i owędy dom nie jest przypisany do jednego adresu. To przenośny azyl, który bohaterowie zabierają ze sobą w każdą podróż i na wojenną tułaczkę. Pisarz tworzy obraz zamkniętego, ciepłego kręgu opierającego się na specyficznym kodzie komunikacyjnym. Ten prywatny język domowyZbiór neologizmów, zdrobnień i żartów zrozumiałych tylko dla członków rodziny Wańkowiczów. pozwala oswoić brutalną rzeczywistość. Wspólnota staje się tu tarczą obronną przeciwko absurdom codzienności i dramatycznym wyrokom historii.
Jak motyw się przejawia?
Królik ratujący reporterski chaos
Zofia Wańkowiczowa, nosząca przydomek Królik, przejmuje kontrolę nad prozą życia, gdy jej mąż rzuca się w wir kolejnych wyjazdów. W tekstach widzimy konkretne sytuacje: to ona chłodnym okiem pilnuje domowego budżetu i z mieszaniną rezygnacji oraz czułości reaguje na szalone pomysły pisarza. Wańkowicz z rozbrajającą szczerością opisuje własną nieporadność. Bez żelaznej ręki żony prawdopodobnie zgubiłby połowę swoich rękopisów.
Dorastanie córek w cieniu wojny
Marta (nazywana Tili) oraz Krystyna wkraczają na karty wspomnień w momentach, gdy wielka polityka brutalnie przerywa ich dzieciństwo. Ojciec notuje bystre, często bezkompromisowe uwagi Tili, zestawiając je z łagodniejszym usposobieniem Krysi. Nie ma tu miejsca na sentymentalizm. Dziewczęta są pełnoprawnymi uczestniczkami dyskusji o otaczającym ich, rozpadającym się świecie.
Krystyna Wańkowicz (Krysia) zginęła w szóstym dniu powstania warszawskiego jako sanitariuszka batalionu „Parasol”. Ta tragiczna strata kładzie się cieniem na wszystkich radosnych, przedwojennych wspomnieniach pisarza o dorastaniu córek.
Zmysłowa rekonstrukcja Kresów
Powroty do dawnych majątków ziemskich przypominają seans wywoływania duchów. Pisarz przywołuje zapach tytoniu, skrzypienie dębowych drzwi i rytm dawnego sąsiedztwa. Utracona przestrzeń kresowaDawne wschodnie tereny Rzeczypospolitej, utracone po II wojnie światowej, w literaturze często idealizowane. staje się niedoścignionym wzorcem. Żadne późniejsze miejsce zamieszkania na emigracjiPrzymusowe lub dobrowolne opuszczenie ojczyzny; Wańkowicz po wojnie przebywał m.in. w USA. nie zyska już miana w pełni „swojego”.
Funkcja motywu
Prywatna perspektywa nadaje potężnym zjawiskom historycznym ludzką skalę. Zamiast pisać o abstrakcyjnych losach narodu polskiego w XX wieku, autor pokazuje przetrwanie konkretnej komórki społecznej. Śmiech i autoironiaZdolność do śmiania się z samego siebie i własnych słabości. pełnią tu funkcję terapeutyczną. Dystans do własnych przywar udowadnia, że opisywana wspólnota to żywi ludzie, a nie pomnikowe figury.
Taki sposób opowiadania, mocno osadzony w poetyce gawędyGatunek prozy stylizowany na ustną, swobodną opowieść, pełną dygresji i anegdot., gwarantuje absolutną autentyczność. Zapisane anegdoty stają się formą buntu przeciwko przemocy. Najeźdźca może odebrać terytorium, ale nie zniszczy więzi.