Opowiadania Czechowa
„Przywykłem do opowiadań składających się tylko z początku i końca” – mawiał Anton Czechow. Jego krótkie formy prozatorskie, powstające w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX wieku, to precyzyjny zapis realiów ówczesnej Rosji. Pisarz z ogromną sympatią portretował zwykłego, uczciwego człowieka. Bezwzględnie piętnował natomiast bezduszność urzędów i karierowiczostwo.
Twórczość Czechowa przypada na trudny okres w historii Rosji. Po zamachu na cara Aleksandra II w 1881 roku nastąpił czas surowych represji, wzmożonej cenzury i działalności tajnej policji politycznej – OchranyOchrana Tajna policja polityczna w Imperium Rosyjskim, powołana do zwalczania ruchów rewolucyjnych i opozycyjnych.. W społeczeństwie dominował strach, a rosyjska inteligencjainteligencja Warstwa społeczna żyjąca z pracy umysłowej, często pełniąca rolę przewodników duchowych i politycznych narodu. pogrążyła się w pesymizmie. Był to czas dławienia postępowej myśli i brutalnej reakcjireakcja (polityczna) Dążenie do przywrócenia dawnego porządku społeczno-politycznego, tłumienie ruchów postępowych..
Maksim Gorki pisał do autora:
Wielkie dzieło tworzycie małymi opowiadankami, wzbudzając w ludziach wstręt do tego sennego, na wpół martwego życia – diabli by je wzięli!
Czechow nie dożył rewolucyjnych zrywów z 1905 roku, zmarł kilka miesięcy wcześniej. Swoimi tekstami skutecznie budził jednak sumienia rodaków.
Problematyka opowiadań Czechowa
Krótkie formy Czechowa obnażają bolączki wielkiego imperium. Po lekturze zaledwie kilku tekstów wyłania się obraz państwa działającego jak szwankująca machina. Na prowincji panuje bieda, a jedyną drogą awansu jest przymilanie się władzy.
Znieczulica i paraliżujący strach
Małostkowość urzędników świetnie obrazuje Bezbronna istota. Kobieta, próbując odzyskać zaległą pensję męża, trafia w końcu do banku. Tam, poprzez natrętne żebry i awantury, wymusza wypłatę pieniędzy od wyczerpanych psychicznie pracowników, którzy wcześniej próbowali ją zbyć.
Zupełnie inny wymiar urzędniczej mentalności ukazuje Śmierć urzędnika. Iwan Czerwiakow przypadkowo kicha na łysinę generała Brizżałowa. Choć zwierzchnik początkowo bagatelizuje sprawę, przerażony urzędnik zamęcza go kolejnymi przeprosinami. Doprowadzony do ostateczności generał wybucha gniewem. Zdruzgotany Czerwiakow wraca do domu i umiera ze strachu. Drobni urzędnicy w carskiej Rosji byli pozbawieni własnej osobowości. Każde działanie uzależniali od aprobaty przełożonych, traktując ich jak absolutne wyrocznie.
Brutalność władzy i ślepy serwilizm
W nowelinowela Krótki utwór epicki o zwartej kompozycji, jednowątkowej fabule i wyrazistym punkcie kulminacyjnym. Kapral Priszibiejew autor portretuje brutalność służb. Tytułowy bohater ma tak silnie wpojone zamiłowanie do rygoru, że samozwańczo wymierza kary wszystkim wokół. Nawet stając przed sądem za pobicie kilkunastu osób, nie widzi swojej winy. Po usłyszeniu wyroku skazującego natychmiast zaczyna uciszać publiczność na sali rozpraw.
Mechanizmy władzy obnaża też Kameleon. Rewirowyrewirowy W dawnej Rosji policjant sprawujący nadzór nad określonym obszarem miasta (rewirem). Oczumiełow ma rozsądzić sprawę psa, który ugryzł przechodnia. Jego stosunek do zwierzęcia i poszkodowanego zmienia się diametralnie w zależności od tego, kto z tłumu rzuci przypuszczenie o właścicielu czworonoga. Gdy pojawia się plotka, że to pies generała, policjant natychmiast obwinia ofiarę. Sprawiedliwość ustępuje miejsca postawie pełnej serwilizmuserwilizm Postawa charakteryzująca się ślepym, niewolniczym posłuszeństwem i płaszczeniem się przed władzą..
Zniewolenie umysłu
Najsłynniejszym tekstem w zbiorze jest Człowiek w futerale. Nauczyciel greki, Bielikow, to uosobienie systemu opartego na donosicielstwie i lęku. Tytułowy „futerał” to zbiór sztywnych reguł i zakazów, którymi bohater odgrodził się od świata. Bielikow panicznie boi się opinii publicznej i jakichkolwiek nowości. Jego poglądy na moralność są wręcz śmieszne i anachroniczneanachronizm Zjawisko, pogląd lub rzecz przestarzała, niepasująca do danej epoki. – uważa na przykład, że kobiecie absolutnie nie przystoi jazda na rowerze. Swoją paranoją terroryzuje całe miasteczko. Śmierć nauczyciela przynosi lokalnej społeczności ogromną, choć krótkotrwałą ulgę.
Znaczenie tej twórczości trafnie podsumował Maksim Gorki po śmierci pisarza:
Ze śmiercią Czechowa odejdzie jeden z najlepszych przyjaciół Rosji (...). Rosja cała zadrży z żalu, i długo nie będzie go mogła zapomnieć, długo będzie się uczyć rozumieć życie podług jego pism, rozjaśnionych smutnym uśmiechem kochającego serca, według jego opowiadań przenikniętych głęboką znajomością życia.