Faust - motywy literackie

Miłość

Dramat ukazuje dwie skrajnie różne relacje uczuciowe. Pierwsza to związek z nastoletnią Małgorzatą - uosobieniem cnoty i naiwności. Uwiedziona przez odmłodzonego uczonego, zakochuje się bez pamięci. Uczucie, które dla Fausta jest zaspokojeniem pożądania, dla dziewczyny staje się wyrokiem. Małgorzata płaci za tę miłość niewyobrażalnym cierpieniem. Nieświadomie podaje matce śmiertelną dawkę środka nasennego, pośrednio przyczynia się do śmierci brata i w akcie rozpaczy morduje własne dziecko. Przytłoczona winą traci zmysły. Z pokorą przyjmuje jednak karę za swoje czyny, dzięki czemu ostatecznie dostępuje zbawienia.

Zupełnym przeciwieństwem tej ziemskiej tragedii jest relacja Fausta z Heleną Trojańską. To iluzoryczny wytwór wyobraźni, najpiękniejsza kobieta świata znana z mitologii greckiejZbiór starożytnych wierzeń tłumaczących zjawiska natury, pochodzenie świata oraz losy bogów i herosów.. Oczarowany nią mędrzec przenosi się w czasy antyczne i zostaje jej mężem. Sielanka kończy się, gdy ginie ich syn, EuforionW dramacie Goethego syn Fausta i Heleny, uosabiający poezję romantyczną i ducha buntu.. Helena znika, nie mogąc utrzymać ludzkiego kształtu bez więzi z życiem. Ta relacja symbolizuje nieosiągalność antycznego ideału piękna dla człowieka nowoczesnego.

Pakt z diabłem

Umowa między Faustem a Mefistofelesem to nie zwykła sprzedaż duszy za bogactwo czy władzę. To wyrafinowany zakład o ludzką satysfakcję. Mefistofeles zobowiązuje się służyć uczonemu na ziemi. Faust odda mu duszę pod warunkiem, że wypowie słowa „Chwilo, trwaj!”. Będzie to oznaczało, że osiągnął pełnię szczęścia i nie pragnie już niczego więcej. CyrografPakt z diabłem, tradycyjnie podpisywany własną krwią, gwarantujący ziemskie korzyści w zamian za duszę. podpisany krwią nadaje umowie wymiar absolutny. Diabeł liczy, że hedonistyczne przyjemności szybko wypełnią pustkę w duszy uczonego. Faust jednak za każdym razem wychodzi poza wyznaczone ramy, szukając czegoś głębszego niż chwilowa rozkosz.

Poznanie i nauka

Faust to wybitny uczony. Opanował wszystkie dostępne dziedziny: filozofię, prawo, medycynę i teologię. Doszedł jednak do wniosku, że ludzka wiedza jest bezgranicznie ograniczona. To poczucie intelektualnego bankructwa popycha go do zawarcia paktu z siłami ciemności. Chce poznać to, czego żaden śmiertelnik nie potrafi pojąć własnymi siłami. Pragnienie absolutnej wiedzy nie wynika u niego z pychy. Rodzi się z autentycznego bólu wywołanego niemożnością dotknięcia istoty rzeczy. Mefistofeles oferuje mu dostęp do doświadczeń niedostępnych dla zwykłych ludzi. Żadne z nich nie przynosi jednak upragnionej odpowiedzi.

Bunt

Tytułowy bohater posiada wyraźne cechy bohatera romantycznegoWybitna, wyalienowana jednostka, przeżywająca nieszczęśliwą miłość i buntująca się przeciwko światu.. Jest wybitną indywidualnością, która sprzeciwia się ograniczeniom ludzkiego poznania. Rozgoryczony dotychczasowym życiem, pragnie zgłębić największe tajemnice wszechświata. Jego bunt nie ma charakteru nihilistycznego. Faust nie odrzuca wartości, lecz domaga się prawa do ich samodzielnego poszukiwania. Scena w gabinecie, gdy sięga po truciznę, a następnie rezygnuje z samobójstwa pod wpływem dźwięku wielkanocnych dzwonów, pokazuje jego wewnętrzne rozdarcie. To bunt człowieka, który chce od życia więcej, niż pozwala mu na to jego śmiertelna kondycja.

Wędrówka

Podróż w czasie i przestrzeni staje się katalizatorem wewnętrznego rozwoju bohatera. Mefistofeles zabiera uczonego przez kolejne etapy. Odwiedzają karczmę Auerbacha, kuchnię czarownicy, gdzie Faust odzyskuje młodość, oraz uliczki miasta, w których spotyka Małgorzatę. Biorą też udział w Nocy WalpurgiiW germańskiej tradycji ludowej noc z 30 kwietnia na 1 maja, podczas której czarownice zbierały się na sabat.. W drugiej części dramatu wędrują przez antyczną Grecję i wielkie budowy nad morzem. Każde z tych miejsc to inne doświadczenie i kolejna próba. Faust początkowo skupia się wyłącznie na zaspokajaniu własnych, egoistycznych pragnień. Szuka rozkoszy, zabawy, miłości i sławy. Z czasem uświadamia sobie pustkę takiego życia. Wędrówka pełni tu funkcję bildungsromanPowieść o dojrzewaniu, ukazująca psychologiczny i moralny rozwój głównego bohatera. w skali kosmicznej. To droga dojrzewania duszy, która przez błąd i cierpienie dochodzi do mądrości.

Wina i kara

Wina i kara nie sprowadzają się tu do prostego schematu zbrodni i ziemskiej sprawiedliwości. Faust ponosi odpowiedzialność za śmierć matki Małgorzaty, jej brata Walentego, za zabójstwo własnego dziecka przez ukochaną oraz za śmierć staruszków - Filemona i BaucisMałżeństwo z mitologii greckiej, symbolizujące gościnność i wierną, spokojną miłość aż do śmierci.. Żadna z tych win nie spotyka go z wymierzalną karą sądową. Uczony ucieka, działa przez pośredników, zleca wykonanie brudnej roboty Mefistofelesowi. Kara przychodzi inaczej. Objawia się przez niemożność zaznania spokoju i świadomość, że każdy jego krok niszczy niewinnych. Małgorzata wybiera karę dobrowolnie i przez to dostępuje zbawienia. Jej postawa ostro kontrastuje z ucieczką Fausta od odpowiedzialności.

Bóg i diabeł

Stwórca w dziele Goethego wymyka się tradycyjnym, surowym wyobrażeniom chrześcijańskim. Nie jest sędzią, który zsyła na człowieka próby, by go bezlitośnie karać za potknięcia. Bóg wierzy w ludzi. Jest przekonany, że Faust nie ulegnie ostatecznie namowom diabła i nie zatraci swoich najważniejszych wartości. Wyraża to w słynnych słowach:

„dopóki człowiek błądzi, dopóty dąży”

Symbolem zła i sił rozpadu jest MefistofelesImię diabła wywodzące się z renesansowych legend o Fauście, oznaczające tego, który nie lubi światła.. Zakłada się on z Bogiem o duszę mędrca i za wszelką cenę chce wygrać. Sam określa siebie jako ducha, który zawsze mówi „nie”. Posiada ogromną moc: podróżuje w czasie i przestrzeni, przybiera różne kształty, spełnia zachcianki Fausta za pomocą magicznych sztuczek. To diabeł-filozof - wyrachowany, egoistyczny i doskonale znający ludzką naturę. Gardzi śmiertelnikami, choć potrafi też czasem ulitować się nad ich nędzą. Zestawienie Boga i Mefistofelesa tworzy dialektycznąFilozoficzna metoda dochodzenia do prawdy poprzez ścieranie się przeciwieństw (tezy i antytezy). ramę. Zło staje się narzędziem dobra, a sam diabeł nieświadomie służy zbawieniu Fausta.

Zbawienie

Zakończenie dramatu zaskakuje. Faust, mimo wszystkich popełnionych win i paktu z diabłem, zostaje zbawiony. Aniołowie wykradają jego duszę tuż przed tym, zanim Mefistofeles zdąży ją pochwycić. Zbawienie Fausta nie jest nagrodą za bezgrzeszne życie. To efekt nieustannego dążenia, niegasnącego pragnienia i ostatecznego odkrycia, że prawdziwy sens istnienia leży w działaniu dla innych. Finałowa scena w niebie odwraca wcześniejszą hierarchię. Duszę Fausta wita Małgorzata jako Mater GloriosaMatka Chwalebna, w dramacie uosobienie boskiego miłosierdzia i wiecznej kobiecości, która wstawia się za Faustem.. Kobieta, którą zniszczył, staje się jego orędowniczką. Człowiek może osiągnąć zbawienie nie przez unikanie błędów, lecz przez ciągłe przekraczanie własnych ograniczeń.

Rola sztuki i artysty

Goethe porusza również problem samej twórczości. W Prologu w teatrzeScena poprzedzająca właściwą akcję dramatu, w której Dyrektor, Poeta i Komik dyskutują o sensie sztuki. zestawia ze sobą trzy różne koncepcje poezji i roli artysty. Dyrektor oczekuje od sztuki rozrywki i zysku. Komik domaga się żywego kontaktu z publicznością. Poeta broni czystości twórczego natchnienia. Najmocniej wybrzmiewa głos tego ostatniego. Wygłasza on poglądy bliskie epoce romantyzmuEpoka literacka kładąca nacisk na uczucia, intuicję, indywidualizm oraz bunt przeciwko racjonalizmowi.. Wierzy, że prawdziwa sztuka rodzi się z natchnienia, a jej odbiorcami powinny być przyszłe pokolenia. Artysta w tym ujęciu to jednostka wybitna, obdarzona niemal boską mocą twórczą. Jej powołaniem jest sięganie po prawdy przekraczające codzienne doświadczenie. Ten metadramatycznyDramat, który tematyzuje sam proces tworzenia sztuki teatralnej i odsłania jej kulisy. wstęp sygnalizuje, że utwór jest nie tylko historią uczonego, ale też refleksją Goethego nad własną rolą twórcy.