Charakterystyka Fausta
Bohater dramatu Johanna Wolfganga von Goethego to wybitny uczony, który w poszukiwaniu sensu istnienia i nieskończoności zawiera pakt z diabłem. Jego wewnętrzna ewolucja prowadzi od głębokiego pesymizmu i rozczarowania nauką aż do odnalezienia spełnienia w pracy dla dobra ludzkości. Postać ta łączy w sobie cechy buntu prometejsko-werterycznego z dążeniem do przekraczania ludzkich ograniczeń.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Historyczny pierwowzór
Prawdziwy Johann Georg Faust żył w latach 1480–1540. Był wędrownym alchemikiemŚredniowieczna dziedzina łącząca elementy chemii, fizyki i mistycyzmu, dążąca m.in. do stworzenia kamienia filozoficznego., astrologiem i magiem. Zostawił po sobie opinię oszusta wyłudzającego pieniądze oraz bezbożnika. Według legend wsławił się wywołaniem ducha Heleny Trojańskiej. Ludowe podania głosiły, że w chwili jego śmierci pojawił się diabeł, porwał duszę maga, a na miejscu zdarzenia zostawił jedynie smolisty ślad.
Uczony u progu samobójstwa
Faust stworzony przez Goethego to stary mędrzec. Posiadł niemal całą dostępną człowiekowi wiedzę, ale uważa ją za bezwartościową. Jest głęboko rozczarowany nauką i jej ograniczonymi możliwościami. Żyje w poczuciu pustki. Jedyną nadzieję na poznanie prawdy o świecie pokłada w czarnej magii.
Bohater to buntujący się geniusz o błyskotliwym umyśle i wielkiej wrażliwości. Łączy w sobie cechy postawy prometejskiejPostawa buntu przeciwko bogom lub siłom wyższym w imię miłości do ludzkości i chęci jej bezinteresownego ratowania. oraz werteryzmu. Dręczy go poczucie ograniczoności własnego umysłu. Zdecydowanie nie pasuje do ideałów oświeceniaEpoka literacka i kulturowa (XVIII w.) kładąca nacisk na rozum, empiryzm i wiarę w postęp naukowy. – racjonalna wiedza nie przynosi mu ukojenia. Im więcej wie, tym silniej odczuwa barierę ludzkiego poznania. Chce żyć w nieskończoności, a pozostaje zwykłym śmiertelnikiem.
W tej postaci ogniskuje się tragiczny konflikt między potęgą ludzkiego intelektu a kruchością egzystencji. Faust dociera do granicy poznania. Nie potrafi się z tym pogodzić i planuje samobójstwo. Ostatecznie wola życia okazuje się silniejsza od rozczarowania.
Pakt z diabłem i ewolucja duchowa
Bohater przechodzi przez kolejne stadia duchowego rozwoju. Początkowo jest skrajnym pesymistą. Zakłada, że nawet MefistofelesW tradycji literackiej imię jednego z demonów, u Goethego uosobienie ducha negacji i destrukcji. nie zdoła spełnić jego oczekiwań – nie zapewni mu wewnętrznego ładu i harmonii. Wyrusza w podróż po świecie w towarzystwie diabła, przekonany, że wyprawa tylko potwierdzi jego sceptycyzm. Trawi go demon niepokoju. Żadna ziemska, skończona rzecz nie daje mu satysfakcji.
Prawdziwym wstrząsem staje się dla niego śmierć niewinnej Małgorzaty. Ta tragedia pozwala mu wyzwolić się spod wpływu Mefistofelesa. Faust rozumie, że sensem istnienia nie jest realizacja egoistycznych pragnień ani poszukiwanie wyłącznie własnego szczęścia.
Dramat Goethego dzieli się na dwie części. Część pierwsza skupia się na tragedii uczonego i wątku miłosnym z Małgorzatą. Część druga to monumentalne dzieło, w którym Faust wkracza w świat polityki, mitologii i historii, szukając uniwersalnego sensu ludzkiego działania.
Odnalezienie sensu w działaniu
W drugiej części utworu żądza życia przekształca się w potrzebę czynu. Faust podejmuje walkę ze światem. Chce go przeobrażać. Swoje posłannictwo odnajduje w pracy dla dobra ogółu. Radość czerpie z tworzenia dla społeczeństwa i przyszłych pokoleń. Taka misja ma mu zapewnić ziemską nieśmiertelność. Fizyczna ślepota uwalnia go od ludzkiej małostkowości i pozwala ostatecznie pojednać się ze światem.
Pragnę zobaczyć trud rzeszy ruchliwej!
Na wolnej ziemi mieszkać z ludem wolnym!
I wtedy mógłbym rzec: trwaj chwilo,
O chwilo, jesteś piękną!
Czyny dni moich czas przesilą,
U wrót wieczności klęknę.
W przeczuciu szczęścia, w radosnym zachwycie,
Stanąłem oto już na życia szczycie!
Zmagając się z iluzjami, Faust staje się coraz silniejszy. Przezwycięża skończoność i osiąga szczęście. Jego ostatecznym celem nie jest zbawienie wieczne, lecz spełnienie w życiu doczesnym. Przechodzi długą drogę – od skrajnej rozpaczy do pełnej afirmacji ludzkiego losu.
Faust Goethego a Faust Marlowe'a
Motyw paktu z diabłem wykorzystał wcześniej Christopher Marlowe w dramacie Tragiczna historia doktora Fausta. Angielski pisarz wykreował bohatera, który pragnie wiedzy, ponieważ traktuje ją jako narzędzie władzy. Podpisuje cyrografW wierzeniach ludowych pisemna umowa z diabłem, często przypieczętowana własną krwią, w której człowiek oddaje duszę w zamian za określone korzyści. z Lucyferem – w zamian za duszę diabeł ma przez 24 lata spełniać jego rozkazy.
Faust Marlowe'a podróżuje po świecie, zostaje kochankiem Heleny Trojańskiej i szybko przekonuje się o marności ziemskich rozkoszy. Choć dręczą go wyrzuty sumienia, przed śmiercią błaga o miłosierdzie i wyrzeka się potęgi, ostatecznie umiera potępiony. Bohater Goethego reprezentuje zupełnie inną postawę. Przede wszystkim nie ulega złudzeniu, że ziemski świat materialnych korzyści zdoła zaspokoić potrzeby jego ducha. Jego ocalenie wynika z nieustannego dążenia do prawdy i działania na rzecz innych.