Kompozycja, język

Zabłocki zamknął akcję swojej komedii w trzech aktach. Utwór otwiera motto zaczerpnięte ze Sztuki poetyckiejSztuka poetycka (Ars poetica) Traktat Horacego, który przez wieki stanowił zbiór najważniejszych reguł tworzenia poezji i dramatu. Horacego:

Respicere exemplar vitae morumqe iuebo
Doctum imitatorem et vivas hine ducere voces

W tłumaczeniu Tadeusza Sinki fragment ten brzmi: Radzę tedy uczonemu poecie zwracać wzrok ku wzorom prawdziwego życia i obyczajów i stąd czerpać żywe głosy. Wybór tego cytatu udowadnia, że wplatanie polskich realiów obyczajowych w treść sztuki było świadomym założeniem pisarskim.

W dedykacji skierowanej do króla autor chwali epokę stanisławowską, utożsamiając ją z wiekiem świateł. Zabłocki asekuracyjnie nazywa swoją komedię utworem błahym, przeznaczonym wyłącznie do zabawy. Taka postawa doskonale wpisuje się jednak w główną ideę epoki – bawiąc, uczyćBawiąc, uczyć Główne hasło dydaktyzmu oświeceniowego, zakładające przemycanie morału pod postacią rozrywki.. Potwierdza to konkluzja całego utworu:

To wór, to torba. Jeden na drugiego gada,
A jak w tym, tak i w owym śmieszna równie wada.
Nieźle się w każdym człowiek wyda charakterze,
Byle go umiał użyć w przyzwoitej sferze.
Dobrze być filozofem, ale w gabinecie,
Bądź wietrznikiem, na wielkim kto chcesz znaczyć świecie!

Dynamika wiersza i mistrzostwo dialogu

Język sztuki jest prosty, jasny i niemal całkowicie zrozumiały dla współczesnego czytelnika. Zabłocki wykorzystał trzynastozgłoskowiecTrzynastozgłoskowiec Tradycyjny polski format wiersza, charakteryzujący się stałą średniówką po siódmej sylabie. z regularną cezurą. Aby uniknąć monotonii, autor często zmienia rytm i stosuje przerzutniePrzerzutnia Przeniesienie części zdania do następnego wersu, co dynamizuje wypowiedź i łamie schematyczny rytm.. Widać to w poniższym fragmencie:

Taki człek, prawych czciciel cnót, nie zna bałwana
Fortuny, ni chimerze losów gnie kolana.

Ogromnym atutem komedii są dialogi. Zabłocki płynnie przechodzi od długich, opisowych tyrad do krótkich, niezwykle celnych ripost. Ten zabieg mocno dynamizuje akcję. Świetnym przykładem jest krótka wymiana zdań między bohaterami:

ARYST
Na ludzi?
FIRCYK
Jeszcze gorzej.
ARYST
Przebóg!
FIRCYK
Na mój worek!

Potoczność, przysłowia i literacki pastisz

Autor celowo zbliżył język postaci do mowy potocznej. Rzadko sięga po ozdobniki stylistyczne, takie jak inwersja (wyjątkiem są patetyczne okrzyki Podstoliny, np. O czarnej obrazie niewiary!). Tekst jest za to gęsto utkany z elementów zaczerpniętych z codziennego języka.

W komedii regularnie pojawiają się:

• przysłowia ludowe i porzekadła (bicze kręcić z pisku, na pochyłe drzewo kozy skaczą, mysz się rodzi, choć stękały góry),


• sentencje (Całym światem przypadek i los rządzi ślepy, Miłość człeka najczęściej zrobi politykiem),


• naśladownictwa znanych formuł (Od moru, głodu, ognia, wojny, starościca, Broń mię, Panie!).

Zabłocki po mistrzowsku operuje również pastiszemPastisz Celowe naśladownictwo stylu konkretnego twórcy, gatunku lub epoki, często w celach humorystycznych.. Łączy styl wysoki – uroczyste brzmienie wiersza, głębokie rymy dwusylabowe i paralelizmy – z błahą treścią pełną sielankowych rekwizytów (kwiatki, ptaszki, strumyki). Efekt komiczny jest w pełni zamierzony:

W drodze jak cię bawiłem! Szemrzące strumyki,
Drzewa liściem szumiące, kwilące słowiki,
Były to wielbiącej cię natury odgłosy...
Komuż, jeśli nie tobie, kłaniały się kłosy?
Komu kwiaty balsamem lubej tchnęły woni?
Komu zefir chłód czynił, komu wiał fawoni?
Dla kogo wierne echa szły z gór na doliny?
Dochodziłem ich celu: hołd to Podstoliny.

Wierszowany dialog w wykonaniu Zabłockiego to nowa jakość w polskiej technice dramatycznej. Jak podsumowuje badacz literatury Mieczysław Klimowicz, język tej komedii nabiera niespotykanej wcześniej giętkości, jest potoczysty, tryska dowcipem i doskonale oddaje zmienność nastrojów bohaterów.