Inne motywy literackie występujące w Granicy
Powieść Zofii Nałkowskiej stanowi wielowątkową panoramę społeczną polskiego dwudziestolecia międzywojennego. Autorka wplata w losy głównych bohaterów uniwersalne problemy, takie jak zdrada, starość, szaleństwo czy upadek tradycyjnych wartości. Analiza tych pobocznych wątków pozwala w pełni zrozumieć psychologiczne uwarunkowania tragicznych decyzji Zenona Ziembiewicza.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 6 min
Spis treści
Starość i przemijanie
Starość w powieści ma dwa zupełnie różne oblicza. Dla Cecylii Kolichowskiej to bolesny koniec, namacalny dowód na nieuchronne przemijanie. Kobieta początkowo wypiera oznaki upływającego czasu, ale z przerażeniem dostrzega je u swoich rówieśniczek. Nienawidzi własnych imienin. Każdego roku widzi w swoim salonie koleżanki, które coraz bardziej zapadają się w starość i zniedołężnienie.
Zupełnie inną perspektywę przyjmuje młoda Elżbieta Biecka. Dziewczyna czuje naturalną wyższość nad starszymi kobietami. Traktuje starość jako odległy, kolejny etap życia i zupełnie nie rozumie panicznego lęku swojej ciotki przed śmiercią.
Upadek dworku szlacheckiego i konflikt pokoleń
Majątek Boleborza, należący do hrabiostwa Tczewskich, to przestrzeń upadku dawnych wartości. Zarządza nim Walerian Ziembiewicz. Mężczyzna szczyci się szlacheckim herbemZnak rodowy świadczący o przynależności do stanu szlacheckiego, w dwudziestoleciu międzywojennym często już tylko pusty symbol statusu., choć w rzeczywistości nie ma własnej ziemi i musi pracować dla innych. Jego życie to ciągłe polowania, zabawy i uwodzenie dziewcząt folwarcznych. Zofia Nałkowska obnaża tu całkowity anachronizmZjawisko lub pogląd przestarzały, niepasujący do współczesnych realiów epoki. dawnej szlachty.
Na tym tle rodzi się ostry konflikt pokoleń. Zenon Ziembiewicz, wykształcony w mieście, widzi skostnienie Boleborzy. Krytykuje ojca za nieudolność majątkową i liczne romanse. Szybko jednak wpada w tę samą pułapkę. Powiela schemat boleborzańskiPojęcie z "Granicy" oznaczające powielanie błędów ojca, polegające na romansach z kobietami z niższych sfer i oczekiwaniu wybaczenia od żony. – nawiązuje romans z wiejską dziewczyną, zdradza narzeczoną i oczekuje od niej bezwarunkowego wybaczenia, dokładnie tak jak robił to Walerian wobec Żanci.
Przestrzeń społeczna – kamienica i mieszczaństwo
Budynek należący do Kolichowskiej przy ulicy Staszica to mikrokosmosZamknięta przestrzeń, która w miniaturze odzwierciedla strukturę i problemy całego świata lub społeczeństwa.. Układ wynajmowanych mieszkań precyzyjnie odzwierciedla hierarchię majątkową. Najlepsze, frontowe lokale z bieżącą wodą i ogrzewaniem zajmują urzędnicy oraz sama właścicielka. Wyżej, na poddaszu, gnieżdżą się uboższe rodziny, które tylko czasem płacą czynsz. Największa tragedia rozgrywa się w piwnicach bez okien, pod podłogą eleganckiego salonu. Tam wegetuje miejska biedota.
Motyw kamienicy jako przekroju społecznego to znany zabieg w literaturze polskiej. Nałkowska kontynuuje tu tradycję zapoczątkowaną przez Bolesława Prusa w „Lalce”. Kamienica łęcka i kamienica Kolichowskiej pełnią podobną funkcję – demaskują ogromne nierówności i obojętność bogatych na los najuboższych.
Samo mieszczaństwo jest w powieści mocno zróżnicowane. Na szczycie drabiny stoją dawni ziemianie, inteligencjaWarstwa społeczna żyjąca z pracy umysłowej, wywodząca się w Polsce często ze zubożałej szlachty. oraz fabrykanci uprawiający filantropięDziałalność charytatywna polegająca na bezinteresownym udzielaniu pomocy finansowej lub materialnej potrzebującym.. Cecylia Kolichowska znajduje się niżej – musi zarabiać na wynajmie, ale to ona decyduje o dachu nad głową najbiedniejszych.
Zdrada jako oś konstrukcyjna
Zdrada stanowi oś konstrukcyjnąGłówny motyw lub wątek, wokół którego autor buduje całą fabułę i relacje między postaciami utworu. „Granicy”. Relacje damsko-męskie opierają się tu na toksycznych trójkątach. Kobiety w powieści dzielą się na te zdradzane i te, które same nie dochowują wierności:
- Żancia Ziembiewiczowa latami z pobłażliwością przymyka oko na zdrady Waleriana, który po każdej przygodzie po prostu ją przeprasza.
- Cecylia Kolichowska doświadcza niewierności od obu mężów. Pierwszy ucieka za granicę z kochanką. O zdradach drugiego dowiaduje się po jego śmierci, znajdując w kasie wekslePapiery wartościowe stanowiące pisemne zobowiązanie do zapłaty określonej sumy pieniędzy w wyznaczonym terminie. wypisane na inną kobietę.
- Elżbieta Biecka cierpi z powodu romansu Zenona z Justyną, ale ostatecznie wybacza mężowi i nawet wspiera go w problemach z kochanką.
- Arystokratki, jak hrabina Tczewska czy Niewieska, same zdradzają mężów z młodymi kochankami, próbując w ten sposób zatrzymać młodość.
Psychologia bohaterek i relacje rodzinne
Elżbieta Biecka przechodzi w powieści głęboką metamorfozęGłęboka przemiana wewnętrzna bohatera, zmiana jego charakteru, poglądów lub postawy życiowej.. Początkowo to chłodna, wyniosła piętnastolatka, zapatrzona wyłącznie w rotmistrza Awaczewicza. Przełom następuje w nocy, gdy odkrywa, że jej ukochany ma romans z nauczycielką francuskiego. Wtedy po raz pierwszy słyszy wycie uwiązanego na łańcuchu psa Fitka. Zaczyna dostrzegać cierpienie innych. Błaga ciotkę o uwolnienie zwierzęcia. Od tego momentu staje się wrażliwa na krzywdę słabszych.
Trudne są również relacje na linii matka-syn. Karol Wąbrowski w dzieciństwie ubóstwiał Cecylię. Nie potrafił jej wybaczyć drugiego małżeństwa z Aleksandrem Kolichowskim – człowiekiem, z którego śmiali się jego koledzy z gimnazjum. Po latach spędzonych za granicą wraca do umierającej matki jako obcy człowiek. Ignorował wcześniejsze błagalne listy Elżbiety. Dopiero w ostatnich godzinach życia matki wyznaje, że jego chłód wynikał z dawnej zazdrości o jej drugiego męża.
Szaleństwo, zbrodnia i samobójstwo
Tragiczny finał powieści napędza schizofreniaPrzewlekła choroba psychiczna charakteryzująca się zaburzeniami postrzegania rzeczywistości, często objawiająca się omamami i urojeniami. Justyny Bogutówny. Po usunięciu ciąży dziewczyna powoli traci zmysły. Z uległej i prostej staje się kapryśna. Rzuca pracę w sklepie, a potem w cukierni. Zaczyna słyszeć głosy zmarłych, widzi w snach swoje nienarodzone dziecko. Wysyła do Zenona niepokojące listy. Stopniowo izoluje się od świata, całymi dniami leży w łóżku i wykonuje polecenia automatycznie.
Nałkowska z niezwykłą precyzją opisała rozwój choroby psychicznej Justyny. Autorka opierała się na ówczesnej wiedzy psychiatrycznej, pokazując, jak trauma po aborcji i odrzucenie społeczne prowadzą do całkowitego rozpadu osobowości.
Choroba popycha Justynę do ostateczności. Dziewczyna dwukrotnie próbuje odebrać sobie życie. Najpierw pije jodynę, ale ratuje ją Niestrzępowa. W jej umyśle rodzi się obsesja. Uznaje się za „przysłąną od zmarłych” i postanawia zabić Zenona, wierząc, że to zakończy jej męczarnie. Oblewa jego twarz żrącym kwasem, trwale go oślepiając. Po tym ataku próbuje wyskoczyć z okna, lecz powstrzymuje ją woźny.
Zbrodnia Justyny staje się bezpośrednią przyczyną upadku Ziembiewicza. Zenon przechodzi własną, destrukcyjną przemianę. Z młodego idealisty zmienia się w konformistę, który zaprzedaje swoje poglądy dla kariery u boku Czechlińskiego. Zniszczony moralnie, zawodowo i fizycznie, popełnia samobójstwo. To ostateczny dowód klęski człowieka, który uwierzył, że może bezkarnie przekraczać granice moralne.