Gatunek, kompozycja i styl "Kroniki" Galla Anonima

Gesta, nie kronika

Tytuł Kronika polska przylgnął do tekstu znacznie później. Sam Gall Anonim pisał gestaŚredniowieczny gatunek historyczny opisujący czyny wybitnych jednostek, w którym chronologia ustępuje miejsca celom wychowawczym i propagandowym., czyli opowieść o „czynach”. Tradycyjna kronika to suchy zapis wydarzeń rok po roku. Tutaj autor starannie selekcjonuje fakty. Wybiera tylko te momenty, które pokazują cnoty lub błędy bohaterów. Chronologia schodzi na dalszy plan.

Wzorcem dla Galla były zachodnie teksty tego typu, pisane we francuskich i flandryjskich klasztorach. Wpisanie polskiej historii w ten model narracyjny stanowiło konkretny gest polityczny. Autor udowadniał, że Polska i jej dynastia należą do cywilizowanego świata Europy, a nie do barbarzyńskich peryferii.

Kluczowa dla gatunku jest funkcja parenetycznaKształtowanie i propagowanie określonych wzorców zachowań, np. idealnego władcy, rycerza czy świętego.. Bolesław Krzywousty nie posiada w tekście głębokiego portretu psychologicznego. Jest żywą ilustracją cnót: odwagi, pobożności, hojności i troski o poddanych. Każdy jego czyn niesie konkretne znaczenie.

Trzy księgi, trzy porządki narracyjne

Dzieło dzieli się na trzy księgi. Taka symetria to sygnał przemyślanej architektury tekstu.

Księga pierwsza sięga najgłębiej w przeszłość. Zaczyna się od legendy o Piaście i Popielu, przechodzi przez panowanie Mieszka I, Bolesława Chrobrego aż do czasów Władysława Hermana. To najbardziej mityczna część dzieła. Pełno tu cudownych interwencji i symbolicznych gestów. Gall buduje w niej fundament legitymizacyjny dla dynastii Piastów.

Księga druga obejmuje życie Bolesława Krzywoustego do momentu jego wielkich sukcesów militarnych. Narracja staje się gęstsza. Pojawia się więcej dialogów i scen batalistycznych. Oś fabuły stanowią walki z Niemcami oraz wewnętrzne konflikty dynastyczne, w tym tragiczny wątek oślepienia Zbigniewa.

Księga trzecia to relacja z bieżących wydarzeń. Opisuje kampanie przeciw Pomorzanom i oblężenie Nakła. Gall pisze tu niemal jak reporter wojenny.

Każda księga ma własną tonację. Pierwsza jest epicka i legendarna, druga dramatyczna i moralizatorska, a trzecia panegiryczna i heroiczna.

Rytmiczna proza i cursus velox

Gall pisał po łacinie. Robił to świetnie, co zdradza jego wysokie wykształcenie. Stosował tak zwaną prozę rytmiczną. Opierała się ona na systemie cursus veloxZ łac. "bieg szybki". Średniowieczny układ rytmiczny zakończeń zdań, nadający prozie melodyjność i dynamikę.. W tym prestiżowym układzie ostatnie słowo przed pauzą miało akcent na czwartej sylabie od końca, a przedostatnie na drugiej.

Taki styl nie pełnił wyłącznie funkcji ozdobnej. Stanowił sygnał kompetencji. Tekst napisany poprawnym rytmem udowadniał czytelnikom, że autor przeszedł przez szkołę retoryki i zna reguły dictamenŚredniowieczna sztuka układania pism urzędowych i listów, wymagająca znajomości retoryki i rytmiki.. Styl Galla to świadoma konstrukcja literacka.

Wstawki wierszowane

Charakterystyczną cechą kompozycyjną kroniki jest prosimetrumUtwór literacki łączący fragmenty pisane prozą z partiami wierszowanymi.. Gall regularnie wplata w narrację fragmenty pisane wierszem.

Najsłynniejsza z takich wstawek to pieśń wojów. Jest to żałobna lamentacja żołnierzy po oślepieniu Zbigniewa. Jej siła polega na udawanej prostocie. Autor stylizuje ją na zbiorowy głos ludu. Podobną technikę stosuje przy epicediachAntyczny gatunek poezji żałobnej; pieśń lub wiersz opłakujący zmarłego i wysławiający jego zalety. nad poległymi rycerzami.

Inne wiersze mają charakter panegirycznyUroczysty tekst pochwalny, często przesadnie wyolbrzymiający zasługi opisywanej osoby.. Pochwały Bolesława Chrobrego czy Krzywoustego operują nagromadzeniem epitetów. Gall zestawia polskich władców z Aleksandrem Wielkim, Achillesem i Cezarem. Polska dynastia ma prawo stać obok największych bohaterów starożytności. Proza opowiada wydarzenia, a wiersz je komentuje i wzmacnia emocjonalnie.

Styl narracyjny i prowidencjalizm

Narrator nie ukrywa swojej stronniczości. Pisze na zlecenie dworu Krzywoustego. Potrafi jednak włączyć do opowieści elementy dramatyczne, wykraczające poza czystą pochwałę.

Scena oślepienia Zbigniewa niesie ogromne napięcie moralne. Bolesław, choć jest głównym bohaterem, ponosi winę. Autor wprost pisze, że Bóg ukarał księcia chorobą za ten okrutny czyn. Działa tu prowidencjalizmPogląd historiozoficzny zakładający, że losami jednostek, narodów i świata kieruje Boża Opatrzność.. Opatrzność nagradza cnoty, ale karze grzechy każdego, nawet władcy.

W warstwie stylistycznej dominuje topika rycerska i biblijna. Bolesław walczy jak biblijny Dawid i antyczny heros. Opisy bitew łączą szczegóły militarne z symboliką teologiczną. Zwycięstwo to znak Bożej łaski, a klęska to skutek odstępstwa od cnoty.

Listy dedykacyjne

Każdą z trzech ksiąg poprzedza list dedykacyjny. Gall kieruje je do biskupa Pawła, kanclerza Michała i innych dostojników. W średniowieczu takie wstępy pełniły konkretną funkcję retoryczną. Autor chwalił mecenasa, stosując captatio benevolentiaeZabieg retoryczny polegający na zjednywaniu sobie przychylności odbiorcy, często poprzez pochlebstwa..

Jednocześnie Gall dystansuje się od pychy. Podkreśla własną niedoskonałość, prosi o poprawki i deklaruje, że pisze dla chwały Boga i Polski. To klasyczny topos humilitatisKonwencjonalny motyw skromności; autor celowo umniejsza swój talent, by zyskać sympatię czytelnika..

Listy ujawniają też kulisy powstawania tekstu. Autor przyznaje, że zbierał materiały z relacji ustnych, pracował w pośpiechu i nie miał dostępu do wszystkich źródeł.

Znaczenie formy

Połączenie gatunku gesta z rytmiczną prozą i wstawkami metrycznymi tworzy dokument literacki na europejskim poziomie. Styl i kompozycja pełnią tu rolę argumentu. Rytmiczna proza uwierzytelnia autora jako uczonego. Trójksięgowa struktura nadaje narracji powagę. Każdy zabieg służy jednemu celowi: udowodnić, że Polska i Piastowie zasługują na miejsce w wielkiej opowieści o chrześcijańskiej Europie.