Kroniki Galla Anonima - wiadomości wstępne, geneza

Pierwsze narodowe dzieło literackie

Choć oryginał spisano w języku łacińskimUniwersalny język dyplomacji, nauki i religii w średniowiecznej Europie., „Kronika polska” dumnie nosi miano pierwszego narodowego dzieła literackiego. Powstała na zlecenie polskiego władcy, opiera się na rodzimych źródłach i trafiała do polskich odbiorców.

Dzieło dzieli się na trzy księgi o powtarzalnej strukturze. Każda startuje od listu dedykacyjnego. Po nim następuje epilogusW średniowieczu termin ten oznaczał wierszowany skrót lub streszczenie poprzedzające właściwy tekst., czyli wierszowane streszczenie najważniejszych wydarzeń. Dopiero potem czytelnik przechodzi do właściwej treści, podzielonej na krótkie podrozdziały.

Księga pierwsza obejmuje 125 lat dziejów przodków Bolesława Krzywoustego. Druga szczegółowo relacjonuje 23 lata z życia państwa (1086-1109). Trzecia część urywa się nagle, opisując zaledwie lata 1109-1113.

Tajemnica Galla Anonima

Imię autora to wyłącznie literacka konwencja. Sam kronikarz w przedmowie do trzeciej księgi zdradza o sobie niewiele: pisze, że jest cudzoziemcem i planuje powrót do miejsca złożenia ślubów zakonnych. Badacze zakładają, że należał do zakonu benedyktynówNajstarszy katolicki zakon monastyczny, słynący w średniowieczu z przepisywania ksiąg i prowadzenia szkół..

Wiele poszlak wskazuje, że przybył do Polski z Węgier. Znał tamtejszą geografię i realia polityczne. Prawdopodobnie przebywał w opactwie SomogyvárWęgierskie opactwo założone przez króla Władysława, utrzymujące bliskie kontakty z polskim dworem., które Krzywousty odwiedził podczas pielgrzymki pokutnej w 1113 roku. Czczono tam św. IdziegoPatron Bolesława Krzywoustego; według legendy jego wstawiennictwo wyprosiło narodziny polskiego księcia.. Analiza stylu, retoryki i słownictwa sugeruje z kolei francuskie korzenie mnicha - stąd przydomek „Gall”. Za życia nie doczekał się sławy, a jego tożsamość przepadła w mrokach historii.

Okoliczności powstania i źródła

Tekst powstał na bezpośrednie zamówienie Bolesława Krzywoustego. Protektorem pisarza był kanclerz MichałUrzędnik dworski kierujący kancelarią władcy, odpowiedzialny za dokumenty państwowe i politykę zagraniczną.. Dzięki jego wsparciu mnich zyskał dostęp do archiwów i dokumentów. Kancelaria podróżowała razem z księciem, co tłumaczy brak wyraźnych śladów krakowskich w tekście - Gall nie znał dobrze lokalnych legend dawnej stolicy.

Czas powstawania dzieła datuje się na lata 1112-1116. Kronikarz unikał podawania konkretnych lat. Czas odmierzał rytmem świąt kościelnych.

Opisując najdawniejsze dzieje, opierał się głównie na przekazach ustnych. Wydarzenia z lat 1109-1113 znał najpewniej z autopsjiOsobiste, naoczne doświadczenie lub obserwacja opisywanych wydarzeń., towarzysząc władcy. Posiłkował się też nielicznymi źródłami pisanymi, takimi jak „Żywot św. Wojciecha” czy „Rocznik kapituły krakowskiej”Średniowieczny zbiór zapisek historycznych prowadzony przez krakowskich duchownych..

Wartość historyczna

Ocenę rzetelności Galla trafnie podsumowuje historyk Marian Plezia:

(...) plemienno-dynastycznej tradycji polskiej nadał [Gall Anonim] postać łacińskiej historii, takiej, jaką posiadały inne ludy zachodnioeuropejskie. W tym stanie rzeczy sam jego wysiłek heurystyczny i konstrukcyjny należy uznać za bardzo wielkie osiągnięcie. Kolejność wypadków ustalił poprawnie, a ich proporcje określił w zasadzie trafnie. Nie docenił zapewne roli Mieszka I jako organizatora państwa polskiego, ale do tego zabrakło mu kompletnie źródeł; natomiast doniosłość i sens panowania Bolesława Chrobrego, Kazimierza Odnowiciela i Bolesława Śmiałego ujął z grubsza tak, jak my je do dziś oceniamy. Nie omylił się też w charakterystyce pierwszej, znanej mu połowy rządów swego bohatera, Bolesława Krzywoustego. Że zaś traktował historię niemal wyłącznie personalistycznie i batalistycznie, z tego nie zrobi mu zarzutu nikt, kto wie, że nie inaczej traktowali ją wszyscy jego współcześni.

Warsztat literacki i narracja

Głównym celem utworu było uświetnienie czynów Bolesława Krzywoustego. Tekst przesiąknięty jest panegiryzmemStyl wypowiedzi polegający na przesadnym, często sztucznym wychwalaniu konkretnej osoby lub jej czynów.. Autor nieustannie chwali władcę, jego przodków oraz swoich protektorów. Jednocześnie stosuje topos skromnościKonwencja literacka, w której autor celowo pomniejsza swój talent, by wywyższyć opisywany temat., nazywając siebie „nieudolnym chłopcem” i umniejszając własne umiejętności.

To zatem dziełko, łaskawi ojcowie, napisane na cześć książąt i kraju waszego stylem, na jaki stać było moją chłopięcą nieudolność, przyjmijcie oraz poprzyjcie swą znakomitą powagą z właściwą wam życzliwością, ażeby Bóg wszechmocny obsypał was obfitością dóbr doczesnych i wiecznych.

Aby wzmocnić przekaz, Gall chętnie sięga po hiperbolizacjęŚrodek stylistyczny polegający na celowym wyolbrzymieniu cech, zjawisk lub zasług. oraz porównania biblijne. Zestawia dworzan z postaciami ze Starego Testamentu lub ewangelicznych przypowieści. Historię dynastii obrazuje za pomocą metafory rozrastającego się drzewa.

Listy i poetyckie skróty

Listy pełnią funkcję autorskich przedmów. W księdze pierwszej Gall zwraca się do arcybiskupa Marcina i biskupów, w drugiej do kanclerza Michała, a w trzeciej do polskich kapelanów. Tłumaczy w nich swoje motywacje: chce uwiecznić historię Słowian, zachować wprawę pisarską i po prostu zapracować na chleb.

Wierszowane wstawki urozmaicają prozę. W pierwszej księdze to rytmiczny ośmiozgłoskowiec o rodzicach Krzywoustego - Władysławie HermanieKsiążę Polski z dynastii Piastów, ojciec Bolesława Krzywoustego i Zbigniewa. i Judycie. W drugiej księdze wiersz zdradza antyczne inspiracje motywem exegi monumentumZ łac. "wybudowałem pomnik" - horacjański motyw nieśmiertelności artysty dzięki jego dziełom.. Najdłuższy, dwudziestozwrotkowy poemat z księgi trzeciej chwali Boga, księcia oraz walecznego wojewodę SkarbimiraPotężny wojewoda i doradca Krzywoustego, który ostatecznie zbuntował się przeciwko władcy..

Język i gatunek

Narrację cechuje epizodycznośćBudowanie fabuły z luźno powiązanych scen i fragmentów, połączonych głównie osobą głównego bohatera.. Sceny łączą się luźno, spajane osobą władcy. Gall czerpał frazeologię z WulgatyŁaciński przekład Biblii dokonany przez św. Hieronima, podstawowy tekst Pisma Świętego w średniowieczu. i stosował zasady ars dictandiŚredniowieczna sztuka układania oficjalnych listów i mów, oparta na ścisłych regułach retorycznych.. Jego tekst to jeden z najwcześniejszych przykładów prozy rymowanej na naszych ziemiach.

Dzieło nie jest klasyczną kroniką. Należy do gatunku gestaŚredniowieczny gatunek historyczny skupiający się na opisywaniu chwalebnych czynów wybitnych jednostek. (czyny). Skupia się na związkach przyczynowo-skutkowych i heroicznych wyczynach, a nie na suchej chronologii roczników. Ten sam nurt dał początek francuskim chansons de gestePieśni o czynach - starofrancuskie poematy epickie opiewające wyczyny legendarnych rycerzy (np. "Pieśń o Rolandzie")..

Dziedzictwo i wydania

Przez lata tekst Galla pozostawał w cieniu. U schyłku XII wieku sięgnął po niego Wincenty KadłubekPolski kronikarz i biskup krakowski, autor "Kroniki polskiej" napisanej na zlecenie Kazimierza Sprawiedliwego., rozbudowując m.in. wątek konfliktu ze św. Stanisławem. W XV wieku z ustaleń Anonima korzystał Jan DługoszNajwybitniejszy polski historyk średniowiecza, autor monumentalnych "Roczników czyli kronik sławnego Królestwa Polskiego"., nadając im bardziej naukowy, uporządkowany datami charakter.

Pierwsze drukowane wydanie ukazało się dopiero w epoce OświeceniaEpoka w kulturze europejskiej (XVIII w.) kładąca nacisk na rozum, naukę i porządkowanie wiedzy historycznej. (1749 r., Gotfryd Lengnich). Pełny tekst odkrył Tadeusz Czacki, a ostatecznie wydał go Jan Wincenty Bandtkie w 1824 roku w Warszawie. Do dziś przetrwały trzy rękopisy dzieła: Zamoyskich, Sędziwoja i Heilsberski.