Bohaterowie
Nowela Marii Konopnickiej opiera się na wyrazistych portretach psychologicznych przedstawicieli warszawskiego społeczeństwa końca XIX wieku. Główną osią fabuły jest zderzenie szlachetnej postawy zasymilowanego introligatora z bezmyślnym okrucieństwem antysemickiego tłumu. Zestawienie postaci takich jak bohaterski student i ograniczony zegarmistrz ukazuje skrajnie różne postawy Polaków wobec mniejszości narodowych.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Mendel Gdański
Tytułowy bohater to 67-letni Żyd, który od dwudziestu siedmiu lat prowadzi w Warszawie własny zakład introligatorski. Wychował się w ubogiej, ale pełnej miłości rodzinie, z której wyniósł głęboki szacunek do drugiego człowieka. Z najbliższych pozostał mu jedynie wnuk, Kubuś. Żona Mendla, Resia, oraz jego córka zmarły, a synowie wyemigrowali za chlebem. Chłopiec stanowi dla starca jedyny sens życia.
Mendel pragnie, aby wnuk zdobył wykształcenie i wyrósł na pełnoprawnego obywatela. Sam introligator jest doskonałym przykładem asymilacjiProces integracji mniejszości żydowskiej z polskim społeczeństwem, polegający na przejmowaniu języka i kultury przy zachowaniu własnej religii. Był to jeden z głównych postulatów pozytywizmu.. Zachowuje swoje obyczaje i wyznanie, ale czuje się pełnoprawnym Polakiem i warszawiakiem. Zna swoje miasto, kocha je i żyje w zgodzie z sąsiadami z kamienicy.
Nowela Konopnickiej jest bezpośrednią reakcją na falę antysemickich zamieszek, które przetoczyły się przez Warszawę w grudniu 1881 roku. Autorka napisała utwór na apel Elizy Orzeszkowej, by polscy pisarze stanowczo potępili akty przemocy wobec Żydów.
Głębokie poczucie przynależności narodowej zderza się z brutalną rzeczywistością. Mendel do końca nie wierzy, że Polacy mogą dopuścić się przemocy wobec mniejszości. Kiedy antysemicki tłum atakuje jego dom, a rzucony kamień rani Kubusia w głowę, światopogląd starca legnie w gruzach. Introligator traci zaufanie do ludzkiej sprawiedliwości, co sam określa jako tragiczną śmierć serca.
Jakub (Kubuś)
Wnuk Mendla, syn jego najmłodszej, zmarłej córki. Jest oczkiem w głowie dziadka i jego największą troską. Stary introligator wychowuje go w duchu nowoczesności – posyła chłopca do polskiej szkoły, jednocześnie ucząc go dumy z żydowskiego pochodzenia.
Kubuś to dziecko niezwykle delikatne i wrażliwe, zarówno fizycznie, jak i psychicznie. Boleśnie odczuwa narastające nastroje antysemickie wśród rówieśników i na ulicach Warszawy. Jest zbyt przerażony agresją otoczenia, by w pełni zrozumieć nauki dziadka o godności i równości. Staje się niewinną ofiarą pogromuZorganizowany, brutalny atak na grupę narodowościową lub religijną, często połączony z niszczeniem mienia i fizyczną przemocą., a fizyczna rana na jego głowie symbolizuje brutalne zniszczenie dziecięcego poczucia bezpieczeństwa.
Student
Jeden z sąsiadów i stałych klientów zakładu introligatorskiego. Początkowo pojawia się w tle, by w kulminacyjnym momencie noweli odegrać kluczową rolę. To on wykazuje się największą odwagą i własnym ciałem zasłania Mendla przed napaścią rozwścieczonego tłumu.
Konopnicka zastosowała tu ciekawy zabieg literacki, ukazując wpływ piękna duchowegoStarożytny ideał harmonii dobra i piękna. W noweli Konopnicka modyfikuje go: to moralny czyn sprawia, że człowiek staje się fizycznie piękny. na wygląd zewnętrzny. Student na co dzień jest opisywany jako niepozorny, wręcz brzydki i „dziobaty” młodzieniec. Jednak w chwili heroicznego gestu jego twarz szlachetnieje, a pełna patosu postawa dodaje mu niezwykłego uroku. Kiedy niebezpieczeństwo mija, chłopak wraca do swojej zwyczajnej, codziennej powierzchowności.
Zegarmistrz
Znajomy Mendla, uosabiający najgorsze cechy bezmyślnego antysemityzmu. Przychodzi do introligatora, aby rzekomo ostrzec go przed planowanymi zamieszkami, ale w rzeczywistości powtarza wszystkie krzywdzące stereotypy. Zarzuca Żydom obcość, chciwość i nadmierne rozmnażanie się.
Narrator od początku piętnuje tę postać. Zegarmistrz jest intelektualnie ograniczony – nie potrafi zrozumieć logicznych i pełnych godności argumentów Mendla. Reaguje na nie jedynie głupkowatym śmiechem. Uważa się za kogoś lepszego wyłącznie z racji swojego pochodzenia. Konopnicka ukazuje go w sposób karykaturalnyCelowe wyolbrzymienie i przerysowanie negatywnych cech postaci (tu: głupoty i pychy), aby ją ośmieszyć i skrytykować., obnażając jego moralną i umysłową pustkę. To właśnie tacy ludzie, podatni na manipulację i pełni uprzedzeń, tworzą później bezwzględny tłum na ulicach.